KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda raqobat va monopoliya masalasi dolzarbligini birinchi navbatda mamlakat iqtisodiyotining tez sur'atlarda o'sishi va bozor munosabatlariga o'tish jarayonining chuqurlashuvi bilan bog'lash mumkin. O'zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023 yilda mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 89,2 milliard dollarni tashkil etib, o'sish sur'ati 6% ga yetdi [1]. Bu o'sish sur'atlari sharoitida raqobat muhitining sog'lom rivojlanishi, bozorlarda adolatli o'yin qoidalarining ta'minlanishi va monopoliyaga qarshi samarali siyosatning yuritilishi iqtisodiy barqarorlik va aholi farovonligini oshirishning muhim omillaridan hisoblanadi. Xususan, 2023 yilda O'zbekistonning jahon raqobatbardoshlik indeksidagi o'rni 132 mamlakat orasida 89-o'rinni egalladi, bu ko'rsatkich 2022 yilga nisbatan 5 pog'ona yuqorilagan bo'lsa-da, yetakchi davlatlar darajasiga yetish uchun hali ko'p ishlar qilinishi kerakligini ko'rsatadi [2]. Shu bilan birga, 2023 yilda mamlakatda tadbirkorlik subyektlari soni 500 mingdan oshib, faoliyat yuritayotgan kichik biznes korxonalari ulushi YaIMda 55% ga yetdi [3]. Bu raqamlar bozorda raqobatning kuchayishiga potentsial xizmat qilsa-da, ayrim sohalarda hanuzgacha monopollashuv darajasi yuqoriligicha qolmoqda. Misol uchun, energetika va kommunikatsiya sohalarida bir yoki bir nechta yirik davlat korxonalarining ustunligi kuzatilmoqda, bu esa innovatsiyalarni cheklashi va xizmatlar sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Mazkur mavzu bugungi kunda O'zbekiston uchun ayniqsa dolzarbdir, chunki mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish, investitsion jozibadorlikni oshirish va jahon bozorlariga integratsiyalashish jarayonida samarali raqobat muhitini yaratish strategik ahamiyat kasb etmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyevning "O'zbekiston – 2030" strategiyasida erkin bozor munosabatlarini rivojlantirish va monopoliyaga qarshi siyosatni takomillashtirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan [4]. Biroq, iqtisodiyotning ayrim sektorlarida hanuzgacha adolatsiz raqobat, kartel kelishuvlari va hukmron mavqeni suiiste'mol qilish holatlari kuzatilmoqda. Masalan, qurilish materiallari va qishloq xo'jaligi mahsulotlari bozorlarida narx manipulatsiyalari va bozorga yangi ishtirokchilarning kirishiga to'sqinlik qilish holatlari davlat organlari tomonidan bir necha bor qayd etilgan [5]. Bu holatlar iste'molchilar ...