KURS ISHI

KIRISH Kimyo sanoati, ayniqsa organik sintez mahsulotlari ishlab chiqarish bo‘yicha global miqyosda dinamik rivojlanib bormoqda. Jahon kimyo bozori hajmi 2023-yilda taxminan 5 trillion AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2030-yilga borib 7 trillion AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o‘sish sur’ati asosan farmatsevtika, agrokimyo, polimerlar va nozik kimyo sohalaridagi talabning oshishi bilan bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasida kimyo sanoati yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 3% atrofida ulushini tashkil etadi va so‘nggi besh yilda sanoat mahsuloti ishlab chiqarish hajmi o‘rtacha 12% ga o‘sgan [2]. Xususan, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega bo‘lgan organik birikmalar sintezi mahalliy ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va importga bog‘liqlikni kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. P-benzoxinon kabi ko‘p funksiyali organik moddalarning sintezi zamonaviy kimyo sanoatida keng qo‘llanilishi sababli alohida dolzarblikka ega. Masalan, P-benzoxinon antibiotiklar, antiviral preparatlar, bo‘yoqlar, polimerlar sintezida oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi [3]. Ushbu birikmaning global bozori 2022-yilda 150 million AQSH dollaridan ortiqni tashkil etgan va yillik o‘sish sur’ati 5.5% ga baholanmoqda [4]. O‘zbekistonda esa P-benzoxinon va uning hosilalariga bo‘lgan talab asosan import hisobiga qoplanadi, bu esa milliy iqtisodiyotga sezilarli yuklamani tashkil etadi. Hozirgi kunda P-benzoxinon sintezining samaradorligi, ekologik xavfsizligi va iqtisodiy jihatdan maqbulligi borasida bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. An'anaviy sintez usullari ko‘pincha toksik reaktivlar, yuqori energiya sarfi va katta miqdordagi chiqindilar bilan bog‘liq bo‘lib, bu esa ularning atrof-muhitga salbiy ta'sirini kuchaytiradi [5]. Shu bilan birga, yuqori hosildorlikka ega, selektiv va arzon usullarni ishlab chiqish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda esa mahalliy xomashyo bazasidan foydalangan holda P-benzoxinon sintezini yo‘lga qo‘yish, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish va xalqaro standartlarga mos mahsulot yaratish uchun chuqur ilmiy-tadqiqot ishlari talab etiladi. Ushbu kurs ishi P-benzoxinon sintezi, uning tuzilishi va xossalarini har tomonlama o‘rganish orqali yuqoridagi muammolarga yechim topishga qaratilgan bo‘lib, zamonaviy usullar asosida samarali sintez yo‘nalishlarini taklif qilishni maqsad qilgan. P-benzoxinon s ...