KURS ISHI

KIRISH P-benzoxinon sintezi, uning tuzilishi va xossalari organik kimyo sohasida amaliy ahamiyat kasb etadi, uning qo'llanish sohasi kengayib bormoqda. Global kinonlar bozori 2023-yilda 2.5 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2030-yilga kelib yillik o'rtacha 5.8% o'sish sur'ati bilan 3.7 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'sish farmatsevtika, agrokimyoviy moddalar, polimerlar va bo'yoq sanoatidagi talabning ortishi bilan bog'liq. Xususan, P-benzoxinon oksidlovchi, polimerizatsiya ingibitori va kimyoviy sintezda oraliq mahsulot sifatida keng qo'llaniladi. O'zbekistonning kimyo sanoati ham so'nggi besh yilda sezilarli o'sishni ko'rsatdi, bu davrda kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi o'rtacha 12% ga oshdi [2]. Shu bilan birga, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning P-benzoxinon kabi yuqori qo'shilgan qiymatli organik birikmalarni sintez qilishga bo'lgan qiziqishi ortib bormoqda, bu importga bog'liqlikni kamaytirish va eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. P-benzoxinon sintezi va uning qo'llanilishi bilan bog'liq dolzarb muammolar mavjud. Xususan, an'anaviy sintez usullarining ekologik noqulayliklari, yuqori energiya sarfi va past hosildorlik ko'rsatkichlari yangi, samarali va barqaror texnologiyalarni ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Masalan, fenoldan P-benzoxinon sintezida ishlatiladigan xrom birikmalari toksikligi sababli atrof-muhit uchun xavf tug'diradi [3]. Shu bilan birga, yuqori tozalikdagi P-benzoxinon ishlab chiqarishning murakkabligi va tannarxining yuqoriligi uning ayrim sohalarda keng qo'llanilishini cheklamoqda. O'zbekiston sharoitida xomashyo bazasini diversifikatsiya qilish, mahalliy olimlarning ilmiy salohiyatini safarbar etish va zamonaviy sintez usullarini joriy etish orqali bu muammolarni hal etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Tadqiqotimiz aynan shu jihatlarga e'tibor qaratib, P-benzoxinon sintezining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o'rganishga qaratilgan. P-benzoxinonning sintezi, tuzilishi va xossalari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. Masalan, J.H. Smith (1985) gidrokinonning oksidlanishi orqali P-benzoxinonni yuqori hosildorlikda olish usullarini takomillashtirgan [4]. Uning tadqiqotlari turli oksidlovchilarning samaradorligini qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan edi. A. K. Jones (1992) esa P-benzoxinonning biokimyoviy sintez usullarini o'rganib, mikroorganizmlar yordam ...