KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-yilda kiberxavfsizlik tahdidlari soni 2022-yilga nisbatan 45% ga oshgan bo‘lib [1], bunda ma’lumotlarning ruxsatsiz qo‘lga kiritilishi holatlari muhim o‘rin tutadi. Global miqyosda esa, 2023-yilda ma’lumotlarning buzilishi natijasida kompaniyalar o‘rtacha 4.45 million dollar zarar ko‘rgan [2], bu esa xavfsizlik choralarining, ayniqsa parollarning ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Axborot texnologiyalari infratuzilmasida parollar himoya mexanizmlarining birinchi va eng muhim qatlami hisoblanib, ularning samaradorligi bevosita parollarning uzunligi, belgilar xilma-xilligi va murakkabligi bilan bog‘liqdir. Ushbu ko‘rsatkichlar foydalanuvchi hisoblarining va ularga bog‘liq ma’lumotlarning xavfsizlik darajasini belgilab beradi. Bugungi raqamli dunyoda kiberhujumlarning murakkablashib borishi, jumladan, Brute-force va lug‘at hujumlari usullarining takomillashishi, shuningdek, Phishing kabi ijtimoiy injenering texnikalarining keng tarqalishi parollar xavfsizligi masalasini yanada dolzarb qilmoqda. Mavjud parollarning ko‘pchiligi hali ham oddiy va oson topiladigan bo‘lib qolmoqda, bu esa tizimlarga ruxsatsiz kirish uchun jiddiy zaiflik yaratadi. Ushbu muammo nafaqat shaxsiy foydalanuvchilar, balki korporativ va davlat miqyosidagi tashkilotlar uchun ham katta xavf tug‘diradi, chunki ularning moliyaviy barqarorligi, obro‘si va hatto milliy xavfsizligi bevosita parollarning ishonchliligi bilan bog‘liqdir. Shuning uchun parollarning xavfsizlik darajasini aniqlash va uni oshirish bo‘yicha samarali yechimlarni ishlab chiqish bugungi kunda hal etilishi lozim bo‘lgan fundamental vazifalardan biridir. Parol xavfsizligi sohasidagi tadqiqotlar jahon miqyosida uzoq vaqtdan beri olib boriladi. Xususan, Claude Shannon (1948) o‘zining “Axborotning matematik nazariyasi” asarida entropiya tushunchasini kiritib, axborotni o‘lchash va uning tasodifiylik darajasini aniqlashga nazariy asos soldi [3], bu esa parollar murakkabligini miqdoriy baholashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Robert Morris va Ken Thompson (1979) o‘z ishlarida UNIX tizimlarida parollarni saqlash va himoyalashning dastlabki mexanizmlarini, jumladan, parollarni xesh-funksiyalar yordamida himoyalash usullarini ishlab chiqdilar [4]. Bruce Schneier (1996) "Applied Cryptography" kitobida kriptografik tizimlar, jumladan parollarni himoyalashning turli usullari va ularning zaifliklarini batafsil tahlil ...