KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda kiberjinoyatlar natijasida global iqtisodiyotga yetkazilgan zarar 8 trillion AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu raqam 2025-yilga borib 10,5 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu kiberxavfsizlikka investitsiya qilishning zaruriyatini yaqqol ko'rsatadi. O'zbekistonda esa 2023-yilda axborot texnologiyalari va kiberxavfsizlik sohasiga qaratilgan investitsiyalar hajmi 2022-yilga nisbatan 40% ga oshganiga qaramay [2], axborot tizimlariga uyushtirilgan hujumlar soni 25% ga ko'paygan [3]. Ayniqsa, parollarga oid zaifliklar kiberhujumlarning asosiy vektori bo'lib qolmoqda; kiberhujumlarning qariyb 80%i zaif, qayta ishlatilgan yoki o'g'irlangan parollar bilan bog'liq [4]. Masalan, O'zbekiston bank sektorida 2023-yil davomida aniqlangan kiberxavfsizlik hodisalarining 65% ida foydalanuvchi hisob ma'lumotlari, xususan, parollar muhim rol o'ynagan [5]. Bu raqamlar, parollarni saqlash xavfsizligi masalasi nafaqat global, balki O'zbekiston sharoitida ham ustuvor ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Hozirgi raqamli transformatsiya davrida, shaxsiy ma'lumotlar va moliyaviy aktivlarning elektron muhitda saqlanishi ortib borayotgani sababli, parollarni saqlash xavfsizligi masalasi har qachongidan ham dolzarb tus olmoqda. Ko'plab tashkilotlar hali ham eskirgan parol siyosati va saqlash amaliyotlaridan foydalanishi, kuchli kriptografik mexanizmlarni qo'llamasligi yoki xodimlarning kibergigiyena saviyasining pastligi jiddiy muammolarga olib kelmoqda. Parollarni ochiq matn formatida saqlash, zaif xesh funksiyalardan foydalanish yoki "tuzlash" (salting) kabi himoya mexanizmlarini e'tiborsiz qoldirish Brute Force hujumlari va Rainbow table hujumlari uchun zamin yaratadi. Bu esa ma'lumotlar sizib chiqishining asosiy sabablaridan biriga aylanib, foydalanuvchilar ishonchini yo'qotishga va moliyaviy yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Mavjud adabiyotlarda nazariy yondashuvlar ko'p bo'lsa-da, ularning O'zbekiston sharoitidagi amaliy tatbiqi va xesh funksiyalarning samaradorligini xususan mahalliy sharoitlarda Brute Force hujumlariga qarshi tekshirish bo'yicha kompleks tadqiqotlar yetarli emas. Parollarni saqlash xavfsizligi sohasida ko'plab xorijiy olimlar chuqur tadqiqotlar olib borganlar. Masalan, Rivest R. (1992) MD5 xesh funksiyasini ishlab chiqish orqali ma'lumotlar butunligini ta'minlashga katta hissa qo'shgan bo'lsa [6], uning keyinchalik ...