KURS ISHI

KIRISH Jinoyat protsessual huquqining muhim institutlaridan biri boʻlgan protsessual majburlov choralari fuqarolar huquq va erkinliklarini cheklovchi xususiyatga ega boʻlishiga qaramay, jinoyat protsessida haqiqatni aniqlash, jinoyat sodir etishda aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish va sud ishini adolatli hal qilishda oʻziga xos oʻrin tutadi. Oʻzbekiston Respublikasida jinoyatchilik koʻrsatkichlari soʻnggi yillarda muayyan oʻzgarishlarga duch kelmoqda. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda respublikada sodir etilgan jinoyatlar soni 2022-yilga nisbatan 4,7% ga kamaygan bo‘lsada [1], lekin jinoyatlarning umumiy soni 80 mingdan ortiqni tashkil etdi [2]. Bu esa jinoyat protsessida gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchilarning huquqlarini ta’minlash bilan birga, ularning tergov va sud jarayonlaridan qochishining oldini olish, yangi jinoyatlar sodir etishiga yoʻl qoʻymaslikka qaratilgan protsessual majburlov choralarini qo‘llash amaliyotini takomillashtirish zaruratini yanada oshiradi. Ushbu choralar huquqni muhofaza qiluvchi organlarning samaradorligini oshirish bilan birga, fuqarolarning Konstitutsiya bilan kafolatlangan huquq va erkinliklariga rioya etilishini ham ta’minlashi lozim [3]. Protsessual majburlov choralarini qo‘llash amaliyoti shaxs huquqlarining cheklanishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lganligi sababli, uning asosliligi, qonuniyligi va proportsionalligi masalasi doimo dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mavjud tartib-qoidalar, amaliyotda yuzaga kelayotgan ayrim muammolar va xalqaro standartlarga muvofiqlik darajasi hozirda chuqur ilmiy tahlil va takomillashtirishni talab etadi. Xususan, ehtiyot choralarini tanlashda huquqni qo‘llovchilarning diskretsion vakolatlarini tartibga solish, moliyaviy garov va uy qamog‘i kabi muqobil ehtiyot choralarining qo‘llanilish samaradorligini oshirish, shuningdek, shaxsning sudgacha ozodlikda bo‘lish huquqini ta’minlash borasida xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa, o‘z navbatida, jinoyat protsessida inson huquqlari kafolatlarini mustahkamlash, huquqni qo‘llovchi organlar faoliyatining shaffofligini oshirish hamda adliya tizimiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi. Protsessual majburlov choralari masalasi jahon va milliy huquqshunoslikda keng o‘rganilgan bo‘lib, bu borada ko‘plab na ...