KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2023-yilda 6.0% ga o'sdi [1], bu o'sishda pul-kredit siyosatining barqarorligi muhim rol o'ynadi. Shuningdek, 2024-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, O'zbekistonda jami bank depozitlari 230 trillion so'mni tashkil etib, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 22% ga oshgan [2]. So'nggi yillarda global miqyosda raqamli to'lovlar hajmi sezilarli darajada kengaydi, 2023-yilda uning hajmi 9 trillion AQSh dollaridan oshib, 2027-yilga borib 14.7 trillion AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [3]. Bu raqamlar pulning nafaqat an'anaviy, balki yangi, raqamli shakllari iqtisodiyotda qanchalik muhim o'rin tutayotganini ko'rsatadi. Markaziy banklar tomonidan raqamli valyutalarni (CBDC) joriy etish imkoniyatlarini o'rganish bo'yicha global sa'y-harakatlar kuchaygan, jumladan, dunyo markaziy banklarining 80% dan ortig'i CBDC loyihalarini turli bosqichlarda amalga oshirmoqda [4]. Pulning nazariy asoslari va uning evolyutsiyasini, ayniqsa raqamli transformatsiya sharoitida chuqur tushunish iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va yangi moliyaviy innovatsiyalarni boshqarish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bugungi kunda inflyatsiyani nazorat qilish, valyuta kurslarining o'zgaruvchanligi va xalqaro savdodagi raqamli to'lovlarning o'rni kabi muammolar hal etilmagan holda qolmoqda [5]. O'zbekiston ham o'z moliyaviy tizimini modernizatsiya qilish va raqamli iqtisodiyotga integratsiyalash jarayonida ushbu global chaqiriqlar bilan yuzma-yuz kelmoqda. Xususan, markaziy bank raqamli valyutasining joriy etilishi bank sektoriga, pul massasini boshqarishga va aholining moliyaviy savodxonligiga qanday ta'sir ko'rsatishi mumkinligi borasida aniq tahlillar va asosli tavsiyalar yetarli emas. Pul nazariyasining rivojlanishiga ko'plab xorijiy olimlar katta hissa qo'shgan. Irving Fisher (1911) o'zining kvant pul nazariyasi (MV=PQ) orqali pul miqdori va narx darajasi o'rtasidagi bevosita bog'liqlikni nazariy jihatdan asoslab berdi [6]. Milton Friedman (1963) monetarizm nazariyasini rivojlantirib, pul massasining inflyatsiyaga va iqtisodiy tsikllarga ta'sirini o'rgandi hamda pul taklifining barqaror o'sishi iqtisodiy barqarorlik uchun muhimligini ta'kidladi [7]. Ben Bernanke (2015) monetar siyosat, ayniqsa miqdoriy yumshatish (QE) dasturlarining moliyaviy bozorlarga va iqtisodiy o'sishga ta'siri bo'yicha chuqur tadqiqotlar olib bordi [8]. Chri ...