KURS ISHI

KIRISH Pul-kredit tizimidagi inqirozlar, global iqtisodiyotning beqarorlik omillaridan biri sifatida, doimiy ravishda olimlar va siyosatchilar diqqat markazida bo'lib kelmoqda. 2023-yil yakuni bo‘yicha global davlat qarzi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 98%ni tashkil etib, bu ko'rsatkich 2008-yilgi moliyaviy inqirozdan oldingi darajadan deyarli 12 foiz punktiga yuqoridir [1]. O‘zbekiston Respublikasida esa 2023-yilda inflyatsiya darajasi 9,8%ni tashkil etgan bo'lib, Markaziy bankning maqsadli ko'rsatkichidan yuqoridir [2]. Xalqaro valyuta jamg'armasining hisobotlariga ko'ra, oxirgi 50 yil ichida 150 dan ortiq bank inqirozlari va 200 ga yaqin valyuta inqirozlari qayd etilgan [3]. Bu raqamlar pul-kredit tizimidagi inqirozlarning iqtisodiy barqarorlikka tahdidi naqadar jiddiy ekanligini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotining o'zaro bog'liqligi va global moliyaviy bozorlarning murakkabligi pul-kredit inqirozlarining tarqalish tezligini va ko'lamini oshirmoqda. Texnologik innovatsiyalar va moliyaviy xizmatlarning raqamlashuvi, bir tomondan, samaradorlikni oshirsa, ikkinchi tomondan, yangi turdagi xavf-xatarlarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, COVID-19 pandemiyasi davrida kuzatilgan iqtisodiy shoklar va geosiyosiy keskinliklar pul-kredit tizimining mo'rtligini yana bir bor namoyish etdi. Mazkur sharoitlarda, pul-kredit inqirozlarining sabablarini, xususiyatlarini chuqur o'rganish, ularni bashorat qilish va ularga qarshi samarali choralar ishlab chiqish har qachongidan ham muhimroq. Mavjud tadqiqotlar ko'pincha umumiy nazariy jihatlarga e'tibor qaratib, milliy iqtisodiyotlar, xususan, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar kontekstida ushbu inqirozlarning o'ziga xos xususiyatlari va ularni boshqarish mexanizmlari yetarli darajada tahlil etilmagan. Pul-kredit tizimidagi inqirozlar mavzusi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Xymen Minskiy (Hyman Minsky) o'zining "Moliyaviy beqarorlik gipotezasi" (Financial Instability Hypothesis) nazariyasida, kapitalistik iqtisodiyotlarning o'z-o'zidan moliyaviy beqarorlikka moyilligini isbotlab bergan [4]. Kennety Rogoff (Kenneth Rogoff) va Karmen Reynxart (Carmen Reinhart) "This Time Is Different: Eight Centuries of Financial Folly" (2009) nomli fundamental asarlarida ming yillikdan ko'proq davr mobaynidagi moliyaviy inqirozlarning xususiyatlari va takrorlanishini tahlil qilib, ...