KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yil yakunlari bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatdagi pul massasi (M2) 189,7 trln so‘mni tashkil etgan holda, o‘tgan yilga nisbatan 16,5%ga o‘sgan [1]. Ayni paytda, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyotida inflyatsiya darajasi 9,0%ni tashkil etib [2], aholining xarid qobiliyatini saqlash va pulning qiymatini barqarorligini ta’minlash borasidagi dolzarb masalalarni kun tartibiga qo‘ydi. Shu bilan birga, bank tizimidagi raqamli to‘lovlar hajmi 2023-yilda 1,5 kvtln so‘mdan oshgan [3], bu pulning muomalada aylanish tezligi va uning iqtisodiyotdagi rolini qayta ko‘rib chiqish zaruratini ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa, raqamli valyutalarga o‘tish tendensiyasi kuchayib bormoqda; masalan, Markaziy bank raqamli valyutasi (CBDC) bo‘yicha global tadqiqotlar 2023-yilda 85% mamlakatlarda o‘tkazilgan [4], bu pulning kelajakdagi shakllari va funksiyalarini chuqur o‘rganishni taqozo etadi. Pulning mohiyati va vazifalarini chuqur o‘rganish zarurati zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda yanada ortib bormoqda, chunki global iqtisodiy nomuvofiqliklar, inflyatsion bosimlar va raqamli transformatsiyalar pulning an’anaviy rolini o‘zgartirib yubormoqda. Bugungi kunda pul nafaqat ayirboshlash vositasi, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi, investitsiyalarni rag‘batlantiruvchi va aholining farovonligini oshiruvchi muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq, inflyatsiya, dollarlashish jarayonlari va pul massasini boshqarishdagi muammolar pulning asosiy funksiyalarini samarali bajarishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ushbu muammolarni hal etish, pulning barqarorligini ta’minlash va uning iqtisodiyotdagi samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Pulning nazariy asoslari va vazifalari bo‘yicha tadqiqotlar jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan olib borilgan. Jon Meynard Keyns (1936) o‘zining “Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi” asarida pulga bo‘lgan talabni uch asosiy sabab: operatsion, ehtiyotkorlik va spekulyativ sabablar bilan bog‘lab, pulning iqtisodiy jarayonlardagi faol rolini asoslab bergan [5]. Irving Fisher (1911) “Pulning sotib olish qobiliyati” nomli ishida pul miqdori nazariyasini rivojlantirib, pul massasi, muomala tezligi, narx darajasi va savdo hajmi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tenglama orqali ifodalagan (MV=PT) [6]. Milton ...