KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida pul massasining umumiy hajmi 2023-yilda 100 trillion AQSH dollaridan oshdi [1], bu global yalpi ichki mahsulotning taxminan 105 foizini tashkil etadi [2]. O‘zbekiston Respublikasida pul taklifining M2 agregati 2024-yil 1-aprel holatiga 225,4 trillion so‘mni tashkil etib, yil boshidan buyon 6,8% ga o‘sdi [3]. Aholining banklardagi depozitlari o‘tgan yilda 32,5% ga oshib, 95,8 trillion so‘mga yetdi, bu esa aholining moliyaviy tizimga bo‘lgan ishonchining ortayotganidan dalolat beradi [4]. Raqamli to‘lovlar hajmi 2023-yilda 150 trillion so‘mni tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 45% ga ko‘pdir [5], bu pulning funksional samaradorligini oshirish zaruriyatini yanada yaqqol ko‘rsatadi. Markaziy bank tomonidan 2023-yilda inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etgani qayd etilgan [6], bu pulning xarid qobiliyatini saqlash va barqarorlikni ta’minlash borasidagi davom etayotgan muammolarni aks ettiradi. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish davrida pulning mohiyati va uning iqtisodiy vazifalari yanada murakkablashmoqda. An'anaviy fiat pullarning mavqeini raqamli aktivlar, jumladan kriptovalyutalar va markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) chorlamoqda [7]. Pulning barqarorligini ta'minlash, inflyatsiya bosimini jilovlash, shuningdek, uning xarid qobiliyatini saqlash kabi masalalar hali ham to‘liq yechilmagan muammolar sirasiga kiradi. Milliy iqtisodiyotda dollarizatsiya darajasining yuqoriligi ham pul-kredit siyosatining samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, milliy valyutaning jamg'arma va hisob birligi sifatidagi funksiyalarini cheklaydi [8]. Bu holat pulning iqtisodiy agentlar o'rtasidagi tovar va xizmatlar almashinuvini osonlashtiruvchi universal ekvivalent sifatidagi maqomini saqlash va mustahkamlash zaruratini keltirib chiqaradi. Pul nazariyasining rivojlanishiga ko‘plab jahon olimlari muhim hissa qo‘shgan. Milton Friedman (1963) o‘zining “Pulning miqdoriy nazariyasi” asarida inflyatsiyani asosan pul massasining ortiqcha o‘sishi bilan bog‘lagan va pulning iqtisodiy jarayonlardagi markaziy rolini asoslagan [9]. Hyman Minsky (1986) moliyaviy beqarorlik gipotezasini ilgari surib, pulning moliyaviy tizimdagi xavf-xatarlarni keltirib chiqarishdagi rolini tahlil qilgan [10]. Gary Gorton (2010) “G‘ayrioddiy panika” nomli asarida pulning funksiyalarini zamonaviy moliya bozorlari kontekstida, ayniqsa 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz ...