KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda jinoyatchilik ko‘rsatkichlari, O‘zR Bosh prokuraturasi maʼlumotlariga ko‘ra, 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 4,5% ga kamaygan bo‘lsa-da [1], jinoyatlar takroran sodir etilishi holatlari (retsidiv jinoyatchilik) umumiy jinoyatchilikning 15-20% ini tashkil etmoqda [2]. Bu holat mavjud jazo tayinlash mexanizmlarining samaradorligi, ayniqsa, shaxsning o‘z qilmishidan chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lishi kabi subyektiv omillarning jazo muddatiga taʼsiri masalasini qayta ko‘rib chiqish zaruratini ko‘rsatadi. Jinoyatchilikka qarshi kurashda nafaqat jazo choralari, balki shaxsni tarbiyalash, uning huquqiy ongini oshirish va jamiyatga qayta integratsiya qilish mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan shu nuqtai nazardan, chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lish instituti jinoyat huquqida shaxsga nisbatan insonparvarlik tamoyillarini qo‘llash va uni to‘g‘ri yo‘lga boshlashda muhim o‘rin tutadi. Ushbu mavzu bugungi kunda, O‘zbekistonda sud-huquq islohotlari faol olib borilayotgan bir sharoitda, alohida dolzarblikka ega. Jinoyat qonunchiligi takomillashtirilayotgan, inson huquq va erkinliklariga eʼtibor kuchaytirilayotgan bir davrda, jazo tayinlash jarayonida shaxsning ichki holatini, uning qilmishidan afsuslanish darajasini inobatga olish zamonaviy adliya tizimining asosiy talablaridan biridir. Mavjud normativ-huquqiy hujjatlarda chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lish holati jazoni yengillashtiruvchi holat sifatida nazarda tutilgan bo‘lsa-da, uning amaldagi qo‘llanish mexanizmlari, obyektivlashtirish mezonlari va jazo tayinlashga taʼsiri borasida bir qator muammolar mavjud. Xususan, bu holatni aniqlashdagi subyektivlik, sud amaliyotida yagona yondashuvning yetishmasligi va bu omilning retsidiv jinoyatchilikka taʼsirini baholashdagi bo‘shliqlar tadqiqot talab etadigan masalalardir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi tahliliga ko‘ra, xorijiy adliya tizimlarida jinoyatga chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lish holatini hisobga olish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, D. A. Tomas (2010) [3] o‘z tadqiqotlarida Yevropa mamlakatlaridagi sud amaliyotini tahlil qilib, aybdorning qilmishiga nisbatan bo‘lgan munosabatini jazo tayinlashda asosiy omil sifatida ko‘rsatgan va bu holatning retsidivlikka taʼsirini 10-15% ga kamaytirishini isbotlagan. J. Braithwaite (2002) [4] restorativ adliya nazariyasini ishlab chiqib, pushaymon bo‘lish va javobgarlikni angla ...