KURS ISHI

KIRISH Jazo tayinlash jarayonida chin koʻngildan pushaymonlikni inobatga olish masalasi jahon miqyosida tobora dolzarb tus olmoqda. Xususan, 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida sodir etilgan jinoyatlar bo‘yicha sud hukmlarining qariyb 35%ida ayblanuvchining chin koʻngildan pushaymonligi jazo miqdorini belgilashda yengillashtiruvchi holat sifatida baholangan [1]. AQShda esa, sudgacha kelishuv (Plea Bargaining) mexanizmi doirasida ayblanuvchilarning 90%dan ortig‘i chin koʻngildan pushaymonlikni namoyon etish orqali jazo muddatini qisqartirishga erishadi [2]. O‘zbekistonda ham ushbu institutning huquqiy ahamiyati ortib bormoqda, chunki 2022-yilda Jinoyat kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishlarga muvofiq, pushaymonlikni inobatga olish orqali jazoni yengillashtirish holatlari 20%ga oshgan [3]. Ushbu raqamlar jinoyat huquqida insonparvarlik tamoyillarini kuchaytirish va jinoyat sodir etgan shaxslarni jamiyatga qayta integratsiyalashning samarali usullarini izlash zarurligini yaqqol koʻrsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi bugungi kunda O‘zbekiston jinoyat-huquq tizimida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Jinoyatchilikni kamaytirish va jazo ijrosining samaradorligini oshirish maqsadida jazo tayinlash jarayoniga yangicha yondashuvlar talab qilinmoqda. An'anaviy retributiv adliya tizimi jazoning o'ch olish va qo'rqitish funksiyalariga urg'u beradi, biroq jinoyat sabablarini bartaraf etish va shaxsni axloqan tuzatishda yetarlicha samarali emas [5]. Shu bois, chin koʻngildan pushaymonlikni jonlantiruvchi omil sifatida qabul qilish va uni jazo tayinlashda tizimli ravishda inobatga olish, shaxsning jamiyatga qayta moslashuvini rag‘batlantirish va takroriy jinoyatchilikning oldini olish uchun zarur [6]. Hozirgi kunda O‘zbekiston qonunchiligida chin koʻngildan pushaymonlikni baholashning aniq mezonlari va uni jazo tayinlashda qo'llashning samarali mexanizmlari yetarlicha ishlab chiqilmagan, bu esa sud amaliyotida yagona yondashuvning shakllanmaganligiga olib kelmoqda va bu sohadagi muammolarni hal qilishni taqozo etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Xalqaro miqyosda, John Braithwaite (1989) o'zining "Ayblarni ijtimoiy ta'kidlash" (Crime, Shame and Reintegration) nazariyasida chin koʻngildan pushaymonlikning jamiyat tomonidan qabul qilinishi va jinoyatchining reabilitatsiyasida hal qil ...