KURS ISHI

KIRISH Dorivor oʻsimliklarga boʻlgan global talabning ortishi bilan bogʻliq holda, ranodoshlar oilasining dorivor turlarini oʻrganish dolzarb masala boʻlib qolmoqda. Jahon fitoterapiya bozori 2023-yilda 34.6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan boʻlib, 2030-yilga kelib bu koʻrsatkich 83.2 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik oʻrtacha oʻsish surʼati 13.4% ni tashkil etadi [1]. Oʻzbekistonda ham dorivor oʻsimliklarni eksport qilish hajmi soʻnggi besh yilda qariyb 3.5 barobarga oshib, 2023-yilda 10.4 million AQSh dollariga yetgan [2]. Ayniqsa, ranodoshlar oilasiga mansub boʻlgan ayiqtovon (Adonis), otquloq (Thalictrum) va kahrabo (Helleborus) kabi oʻsimliklar anʼanaviy tibbiyotda keng qoʻllanilishi sababli yuqori iqtisodiy ahamiyatga ega. Ushbu oilaning biologik faol moddalarga boyligi, ularning farmakologik xususiyatlari va tibbiyotda qoʻllanilishini chuqur oʻrganish, nafaqat mamlakatimiz fitoterapiya salohiyatini oshirishga, balki jahon bozorida raqobatbardosh mahsulotlar yaratishga ham xizmat qiladi. Bugungi kunda aholining tabiiy vositalarga boʻlgan qiziqishining ortishi va sintetik dorilarning nojoʻya taʼsirlaridan qochish tendensiyasi, dorivor oʻsimliklarga boʻlgan talabni yanada oshirmoqda. Ranodoshlar oilasi oʻsimliklari tarkibidagi alkaloidlar, glikozidlar, flavonoidlar va terpenoidlar kabi biologik faol moddalarning toʻliq farmakologik spektrini aniqlash, ularning organizmga taʼsir mexanizmlarini oʻrganish va standartlashtirilgan dorivor preparatlarni ishlab chiqish borasida hal etilmagan koʻplab muammolar mavjud. Ayniqsa, Oʻzbekistonning boy bioxilma-xilligini hisobga olgan holda, ranodoshlar oilasiga mansub mahalliy turlarning kimyoviy tarkibi va biologik faolligini zamonaviy ilmiy metodlar asosida tadqiq etish, ulardan samarali foydalanish strategiyalarini ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Shu bilan birga, ularning barqaror xomashyo bazasini yaratish, yetishtirish agrotexnikasini takomillashtirish va tibbiyotda keng qoʻllash uchun ilmiy asoslar yaratish zarurati mavjud. Mavzuning oʻrganilganlik darajasiga nazar tashlaydigan boʻlsak, ranodoshlar oilasi dorivor oʻsimliklari boʻyicha jahon olimlari tomonidan koʻplab tadqiqotlar oʻtkazilgan. Masalan, J.Bruneton (2016) oʻzining fundamental asarida ranodoshlar tarkibidagi zaharli va dorivor alkaloidlar, xususan, diterpenoid alkaloidlarning tuzilishi va ularning neyrotoksik taʼs ...