KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida mahsulot va xizmatlarning narxini shakllantirish iqtisodiy faollikning markaziy omillaridan biri bo'lib, global tovarlar bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 40,5 trillion dollardan oshdi [1]. O'zbekistonda esa, 2024-yilning birinchi choragida sanoat ishlab chiqarish narxlari indeksi o'tgan yilning shu davriga nisbatan 8,7 foizga o'sdi [2]. Ushbu ko'rsatkichlar hamda iqtisodiyotning turli sektorlaridagi narx o'zgarishlari, ayniqsa, raqobatning turli ko'rinishlari sharoitida narx shakllanishining murakkabligini va uning amaliy ahamiyatini ko'rsatadi. Globallashuv jarayonlari, texnologik yangiliklar va iste'molchilar xulq-atvorining o'zgarishi kabi omillar narx siyosatini yanada murakkablashtirib, tadqiqotchilarni bu masalani chuqur o'rganishga undamoqda. Hozirgi kunda, ayniqsa, raqobat muhitining o'zgarishi narxlar shakllanishiga qanday ta'sir ko'rsatayotganligi, qanday risklar mavjudligi va bunday sharoitda korxonalarning samaradorligini oshirish yo'llari hali ham to'liq tadqiq etilmagan dolzarb muammolardan hisoblanadi. Mavzu bo'yicha jahon ilmiy-nazariy adabiyotlarida keng ko'lamli tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, polshalik iqtisodchi Grzegorz w. Kołodko (2012) o'z "Post-socialist Economy" nomli asarida rivojlanayotgan mamlakatlarda bozor iqtisodiyotiga o'tish davridagi narx shakllanishining o'ziga xos jihatlarini tahlil qilgan [3]. Amerikalik iqtisodchi Paul Krugman (2008) "International Economics" kitobida raqobat turlari (mukammal raqobat, monopolistik raqobat, oligopoliya va monopoliya) va ularning narxga ta'sirini global savdo va investitsiyalar nuqtai nazaridan o'rgangan [4]. Shuningdek, amerikalik olim Michael Porter (1980) o'zining "Competitive Strategy" kitobida beshta raqobat kuchi (beshta kuch modeli) orqali sanoatdagi raqobat darajasini va uning narx siyosatiga ta'sirini aniqlash usullarini ishlab chiqqan [5]. Xitoylik tadqiqotchi Yi Wen (2019) esa, raqamli iqtisodiyot sharoitida platforma kompaniyalari orqali narx shakllanishining yangi modellarini taklif etgan [6]. O'zbekistonlik olimlar ham mazkur yo'nalishda o'z hissalarini qo'shganlar. Iqtisod fanlari doktori, professor A.A. Vohidov (2017) O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish jarayonida narx siyosatini takomillashtirish muammolari bo'yicha ilmiy izlanishlar olib borgan [7]. Iqtisod fanlari nomzodi, dotsent F.F. Normurodov (2019) O'zbekistonda ki ...