KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotining umumiy hajmi 2023-yilda 105 trln AQSh dollaridan oshdi va bu ko'rsatkich yiliga o'rtacha 3-4% ga o'smoqda [1]. Elektron tijorat bozorining global hajmi esa 2023-yil yakunida 6.3 trln AQSh dollariga yetdi va ushbu segmentda o'sish sur'ati 10% dan yuqori bo'lishi prognoz qilinmoqda [2]. O'zbekistonda esa, oxirgi besh yilda YAIM o'sish sur'ati o'rtacha 5-6% ni tashkil etmoqda [3], 2023-yilda esa xizmatlar sohasi ulushi 45% ga yetdi [4]. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va uning raqobatbardoshligini oshirish jarayonida reja instituti va bozor institutlari o'rtasidagi muvozanatni to'g'ri belgilash va ularning samarali integratsiyasini ta'minlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Ayniqsa, davlat ishtirokidagi korxonalarning optimallashtirilishi, xususiylashtirish jarayonlarining jadallashtirilishi hamda makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan institutsional islohotlar sharoitida ushbu muammo yanada o'z ahamiyatini oshirmoqda. Yangi iqtisodiy modellarni yaratishda, shunindek, xususiy mulkchilik va bozor mexanizmlarini rivojlantirishda samarali institutsional asoslarni shakllantirish muhimdir. O'zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish va erkinlashtirish jarayonida reja va bozor institutlarining optimal nisbatini aniqlash, shuningdek, ularning iqtisodiy o'sishdagi rolini tushunish uchun ushbu mavzu muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda ko'plab iqtisodiyotlarda reja tizimidan bozor tizimiga o'tish jarayonlari davom etmoqda va bu o'tish murakkab institutsional, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, resurslarni taqsimlashdagi samaradorlik, xususiy mulk huquqlarining himoyalanganligi, investitsiya muhitining yaxshilanishi va raqobatning rivojlanishi kabi masalalar hal etilishi lozim. Ushbu tadqiqot, O'zbekiston sharoitida reja va bozor institutlarining o'zaro ta'sirini ilmiy asosda tahlil qilib, mavjud muammolarni bartaraf etishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni ko'zda tutadi. Iqtisodiy tizimlar, xususan, reja va bozor institutlarining nazariy va amaliy jihatlari bo'yicha jahon iqtisodchiligida keng ko'lamli tadqiqotlar olib borilgan. Oliver Williamson (1985) o'zining institutsional iqtisodiyotga oid ishlari bilan tranzaksiya xarajatlari nazariyasini rivojlantirdi va institutlar iqtisodiy samaradorlikka qanday ta'sir ko'rsatishini tadqiq etdi [5]. Ronald Coase ...