KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global ma’lumotlar bozori hajmi 193 milliard dollarni tashkil etib, 2028-yilga borib bu ko‘rsatkich 361 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o‘sish ma’lumotlarni samarali qayta ishlash, jumladan, saralash algoritmlarining dolzarbligini yanada oshirmoqda. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish borasidagi islohotlar natijasida, 2023-yilda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) xizmatlari hajmi 24.3 trillion so‘mni tashkil etib, yiliga 24.8% o‘sish sur’atini ko‘rsatdi [2]. Jumladan, elektron hukumat, fintech, elektron tijorat kabi sohalarda ma’lumotlar massivlari bilan ishlash hajmi keskin oshib bormoqda. Masalan, O‘zbekistonda elektron tijorat aylanmasi 2023-yilda 25.5 trillion so‘mga yetdi, bu esa 2022-yilga nisbatan 44.5% o‘sishni anglatadi [3]. Bunday sharoitda, ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari, katta hajmli ma’lumotlar tahlili va yuqori unumdorlikka ega ilovalar uchun samarali saralash algoritmlaridan foydalanish amaliy va nazariy ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Yuqorida keltirilgan raqamlar fonida, saralash algoritmlarini optimallashtirish, ularning samaradorligini oshirish va turli amaliy masalalarga tatbiq etish zarurati yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Xususan, O‘zbekiston sharoitida davlat xizmatlarini raqamlashtirish, bank sektorida mijozlar ma’lumotlarini tezkor qayta ishlash, logistika va ta’minot zanjiri boshqaruvida optimal yo‘nalishlarni topish kabi jarayonlarda ma’lumotlarni tezkor va aniq saralash asosiy vazifalardan biridir. Hozirgi kunda mavjud saralash algoritmlarining nazariy tahlili va amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha umumiy bilimlar yetarli bo‘lsa-da, ularning ma’lum bir kontekstdagi optimal tanlovi, risk tahlili va mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan optimallashtirish usullari bo‘yicha chuqur tadqiqotlarga ehtiyoj mavjud. Ayniqsa, tanlash orqali saralash (Selection Sort) kabi sodda, ammo ba’zi holatlarda barqaror ishlashga ega algoritmlarning amaliy ahamiyatini baholash va uni zamonaviy tizimlarda samarali qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish hal etilmagan masalalardan biridir. Saralash algoritmlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, bu sohada ko‘plab yetuk olimlar o‘z hissalarini qo‘shganlar. Donald Knuth "The Art of Computer Programming" asarida saralash algoritmlarining nazariy asoslari va samaradorligini batafsil tahlil qilib, ularni umumiy tasnifini bergan va turli ...