KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-2024 o‘quv yilida umumiy o‘rta ta’lim maktablarida 6,5 milliondan ortiq o‘quvchi ta’lim olmoqda, ularning qariyb 700 ming nafari boshlang‘ich sinf o‘quvchilaridir [1]. Savod o‘rgatish jarayoni, xususan, gap ustida ishlash usullarini takomillashtirish, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq savodxonligini rivojlantirish uchun fundamental ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinflarda savod o‘rgatish samaradorligi bevosita gaplarning tuzilishi, mazmuni va sintaktik xususiyatlarini o‘quvchilarga to‘g‘ri yetkazish bilan bog‘liq bo‘lib, bu ko‘rsatkich o‘zbek maktablarida hali to‘liq qondirilmayapti [2]. Xususan, 2022-yilgi PISA (O‘quvchilarning xalqaro baholash dasturi) natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston o‘quvchilarining o‘qish savodxonligi bo‘yicha o‘rtacha balli xalqaro o‘rtacha ko‘rsatkichdan ancha past bo‘lgan, bu esa nutqiy malakalarni shakllantirishdagi metodik kamchiliklarga ishora qiladi [3]. Ushbu holatda, gap ustida ishlash metodikasini chuqur o‘rganish va uning samaradorligini oshirish bugungi ta’lim tizimi oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Bugungi kunda ta’lim jarayonida, ayniqsa boshlang‘ich sinflarda, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq malakalarini shakllantirishda qator muammolar mavjud. An’anaviy savod o‘rgatish usullari ko‘pincha grammatik qoidalarni yodlashga urg‘u berib, ularni amaliy nutqda qo‘llashga yetarli e’tibor qaratmaydi. Natijada, o‘quvchilar grammatik qoidalarni bilsa-da, fikrlarini izchil va grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalashda qiynaladilar, gap qurishda sodda tuzilmalardan chiqib keta olmaydilar [5]. Bu holat o‘quvchilarning keyingi bosqichlarda fanlarni o‘zlashtirishida ham jiddiy to‘siqlarni keltirib chiqaradi, chunki har qanday bilimni o‘zlashtirish til orqali amalga oshiriladi. Shu sababli, savod o‘rgatish jarayonida gap ustida ishlashni kommunikativ va interfaol metodlar bilan boyitish, bolalarning tilni o‘zlashtirishida faol ishtirokini ta’minlash bugungi kunning dolzarb ehtiyojidir. Mazkur kurs ishi aynan shu bo‘shliqni to‘ldirishga, gap ustida ishlashning nazariy asoslarini tahlil qilish va amaliy samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga qaratilgan. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Jahon miqyosida V.V.Vinogradov (19 ...