KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda urbanizatsiya jarayonlari jadal tus olib, shaharlar aholisi soni muttasil ortib bormoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2024-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, shahar aholisi umumiy aholining 51,7% ini tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2020-yildagi 50,5% dan o'sganini ko'rsatadi [1]. Toshkent shahrida transport vositalari soni yiliga o‘rtacha 7-10% ga oshib bormoqda, bu esa shovqin ifloslanishini kuchaytiruvchi asosiy omillardan biridir [2]. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisobotlariga ko‘ra, Yevropa shaharlarida har beshinchi odam transport shovqini tufayli sog‘liq muammolariga duch keladi va bu har yili 1,6 million sog‘lom hayot yilining (DALY) yo‘qotilishiga olib keladi [3]. Ko‘cha axlati masalasi ham dolzarb bo‘lib, O‘zbekistonda yillik maishiy chiqindilar hajmi taxminan 7 million tonnani tashkil etadi va bu ko‘rsatkich shahar aholisi o‘sishi bilan muttasil ortib bormoqda [4]. Ushbu statistik ma'lumotlar shahar shovqinlari va chiqindilari, shuningdek, ekologik madaniyatning inson salomatligiga ta'siri bo'yicha chuqur tadqiqotlar zarurligini ko'rsatadi. Mazkur tadqiqot aynan hozirgi davrda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki urbanizatsiya tezligining yuqoriligi va aholi turmush tarzining o‘zgarishi natijasida shahar ekologiyasi bilan bog‘liq muammolar murakkablashib bormoqda. Shahar shovqinlari stress, uyqusizlik, eshitish qobiliyatining pasayishi va yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiradi [5]. Shu bilan birga, ko‘cha axlatining to‘planishi sanitariya holatini yomonlashtiradi, turli kasalliklar tarqalishiga sabab bo‘ladi va estetik qadriyatlarga putur yetkazadi, bu esa jamoatchilikning ekologik madaniyati darajasi pastligini ko‘rsatadi [6]. O'zbekistonda ushbu muammolar majmuasini hal qilish uchun kompleks yechimlar va samarali strategiyalar ishlab chiqish, shuningdek, aholining ekologik ongini oshirish bo‘yicha aniq mexanizmlar zarur. Hozirgacha ushbu masalalarga doir keng qamrovli, shaharlardagi o‘ziga xos sharoitlarni hisobga olgan holda o‘tkazilgan tadqiqotlar cheklangan bo‘lib, mavjud bo‘shliqlarni to‘ldirish dolzarb hisoblanadi. Shahar shovqinlari, ko‘cha axlati va ekologik madaniyat masalalari xalqaro miqyosda ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Berglund B. va Lindvall T. (1995) o‘z tadqiqotlarida shovqinning inson salomatligiga, xususan, uyqu buzilishlari ...