KURS ISHI

KIRISH Global shamol energetikasi bozori 2023-yilda 115,2 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga borib 193,4 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o‘sish global energetika tizimida qayta tiklanuvchi energiya manbalarining tobora ortib borayotgan rolini aks ettiradi. Xalqaro qayta tiklanuvchi energiya agentligi (IRENA) ma’lumotlariga ko‘ra, shamol energetikasi 2050-yilga kelib global elektr energiyasi ta’minotining 35 foizini qoplashi mumkin [2]. O‘zbekistonda ham ushbu sohaga bo‘lgan e’tibor kuchayib bormoqda. Energetika vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda umumiy ishlab chiqarishning 14,5% ini tashkil etdi, bu ko‘rsatkichni 2030-yilga qadar 25% ga yetkazish strategik maqsad qilib qo‘yilgan [3]. Xususan, 2024-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda shamol elektr stansiyalarining umumiy quvvati 500 MVt dan oshdi, bu esa sohaning jadal rivojlanayotganidan dalolat beradi [4]. Shamol energetikasining rivojlanishi energiya xavfsizligini ta’minlash, uglerod chiqindilarini kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega. Biroq, shamol energetik qurilmalarining samaradorligini oshirish masalasi hali ham dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Shamol turbinasi minorasi balandligining elektr energiya ishlab chiqarishga ta’siri, ayniqsa, murakkab aerodinamik sharoitlarda, shamol resurslarining geografik o‘ziga xosliklarini hisobga olgan holda chuqur o‘rganilishi lozim. Mavjud tadqiqotlar ko‘pincha umumiy nazariy jihatlarga e’tibor qaratib, minoraning optimal balandligini aniqlashda mintaqaviy shamol profillari, iqtisodiy asoslar va texnik cheklovlar kabi amaliy jihatlarni yetarlicha qamrab olmaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida, shamol profillarining o‘ziga xosligi va infratuzilma cheklovlari minoraning balandligini tanlashda qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, bu esa ushbu mavzuning tadqiq qilinishini yanada zarur qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli xil yondashuvlar va tadqiqotlar orqali keng yoritilgan. Jahon olimlari orasida Betz limiti nazariyasi asoschisi Albert Betz (1926) shamol turbinalarining energiyani o‘zlashtirish chegarasini nazariy jihatdan asoslab bergan bo‘lsa [5], Manwell J.F. va boshqalar (2010) o‘z tadqiqotlarida shamol turbinalarini loyihalash va opt ...