KURS ISHI

KIRISH Simsiz sensor tarmoqlarda pog‘onalarni o‘zaro optimallashtirish jarayonini modellashtirish mavzusidagi kurs ishi uchun kirish qismi. Bugungi kunda global IoT (Internet of Things) bozori hajmi 2023-yilda 496.6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga borib bu ko'rsatkich 2.3 trillion AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o'rtacha 26.1% o'sish sur'atini anglatadi [1]. Ushbu o'sishda Simsiz sensor tarmoqlar (SST) muhim rol o'ynaydi, chunki ular atrof-muhitni monitoring qilish, aqlli shaharlar, qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash va sanoat avtomatizatsiyasi kabi sohalarda keng qo'llanilmoqda. O'zbekistonda esa raqamlashtirish strategiyasi doirasida SST texnologiyalarini joriy etishga katta e'tibor qaratilmoqda. Masalan, 2023-yilda O'zbekistonda IoT qurilmalarining o'rnatilishi 25% ga o'sgan [2], bu esa ularning barqaror va samarali ishlashini ta'minlashga qaratilgan tadqiqotlarning dolzarbligini yanada oshirmoqda. Pog'onalarni optimallashtirish SSTlarning energiya samaradorligini, ma'lumotlar uzatish ishonchliligi va tarmoq umrboqiyligini ta'minlashning asosiy omillaridan biridir. Simsiz sensor tarmoqlarda pog'onalarni optimallashtirish muammosi, energiya iste'moli cheklangan sensor tugunlari uchun ma'lumotlarni ishonchli va o'z vaqtida yetkazib berish zarurati tufayli katta ahamiyatga ega. Mavjud optimallashtirish yechimlari ko'pincha statik muhitlarga moslashgan bo'lib, dinamik tarmoq sharoitlarida yoki katta miqdordagi ma'lumotlar oqimida yetarli darajada samaradorlikni ta'minlay olmaydi [3]. Hozirgi kunda SSTlarda energiya sarfini kamaytirish, ma'lumotlar kechikishini minimallashtirish va tarmoq umrboqiyligini uzaytirish bo'yicha murakkab muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida, cheklangan infratuzilma va resurslar sharoitida SSTlarning samaradorligini oshirish, ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirish va yangi optimallashtirish modellari va protokollarini ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Simsiz sensor tarmoqlarda pog'onalarni optimallashtirish masalasi xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotchilar tomonidan chuqur o'rganilgan. Masalan, W. Heinzelman va uning jamoasi (2000) LEACH (Low-Energy Adaptive Clustering Hierarchy) protokolini taklif qilib, klasterlash orqali energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirish mumkinligini isbotladilar [4]. I. F. Akyildiz va uning hamkorl ...