KURS ISHI

KIRISH Jahon Simsiz Sensor Tarmoqlar (WSSN) bozorining hajmi 2023-yilda 68,9 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga kelib 20,4% yillik o'rtacha o'sish sur'ati (CAGR) bilan 258,4 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Global miqyosda qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash va aqlli shaharlar kabi sohalarda WSSN texnologiyalarini keng qo'llashga bo'lgan talab ortib bormoqda, bu esa energiya samaradorligi va tarmoq umrboqiyligi masalalarini yanada dolzarb qilmoqda [2]. O'zbekistonda esa raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish dasturlari doirasida IoT qurilmalarining soni 2023-yilda 5 milliondan oshgan [3]. Xususan, agrosanoat kompleksi, transport va logistika sohalarida WSSN asosidagi monitoring tizimlarini joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini 15-20% ga oshirish imkoniyatlari mavjudligi ta'kidlanmoqda [4]. Bunga erishish uchun WSSN tugunlarining cheklangan energiya resurslaridan oqilona foydalanish, ya'ni pog'onalarni optimallashtirish dolzarb vazifadir. Ushbu tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki IoT va WSSN texnologiyalari O'zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish strategiyalarining ajralmas qismiga aylanmoqda. Mavjud WSSN tizimlarida energiya sarfi tugunlarning tarmoq umrboqiyligini cheklovchi asosiy omil hisoblanadi [5]. An'anaviy protokollarda ma'lumot uzatish va qayta ishlash jarayonlari ko'pincha energiyani samarasiz ishlatadi, bu esa tarmoqning erta ishdan chiqishiga olib keladi. Ayniqsa, pog'onalarning noto'g'ri joylashuvi yoki vazifalar taqsimotidagi nomutanosiblik umumiy tarmoq samaradorligini pasaytiradi [6]. Shuning uchun, pog'onalarni o'zaro optimallashtirish orqali energiya sarfini kamaytirish va shu bilan tarmoq umrboqiyligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanishni ta'minlash muhim ilmiy va amaliy muammodir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, WSSNda energiya samaradorligini oshirish bo'yicha ko'plab ilmiy ishlar amalga oshirilgan. Masalan, W. Heinzelman (2000) o'zining mashhur LEACH (Low-Energy Adaptive Clustering Hierarchy) protokolini taklif qilib, WSSNda klasterlash orqali energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirish mumkinligini ko'rsatdi [7]. Bu ish energiya samaradorligini optimallashtirish bo'yicha keyingi tadqiqotlar uchun asos bo'ldi. A. Al-Fuqaha (2015) IoT tizimlarida sensor tugunlarining ...