KURS ISHI

KIRISH Simsiz sensor tarmoqlar (SST) texnologiyasi bugungi kunda global miqyosda jadal rivojlanib borayotgan sohalardan biri hisoblanadi. 2023-yilda SST bozorining global hajmi 93.3 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga borib 33.7% yillik o'sish sur'ati bilan 741.9 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'sish tarmoqlarning turli sohalarda, jumladan, aqlli shaharlar, qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash, sanoat avtomatizatsiyasi va atrof-muhit monitoringida keng qo'llanilishi bilan bog'liq. O'zbekiston kontekstida ham SST texnologiyalariga qiziqish ortib bormoqda; 2023-yilda Internetga ulangan qurilmalar soni 12.5 milliondan oshgan [2], bu esa IoT ekotizimining faol kengayishidan dalolat beradi. Xususan, respublikada "Raqamli O'zbekiston – 2030" strategiyasi doirasida SST infratuzilmasini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda, bu esa energiya samaradorligi va ma'lumot uzatish ishonchliligini ta'minlovchi optimallashtirish mexanizmlariga bo'lgan ehtiyojni oshiradi [3]. Mavzuning dolzarbligi ayniqsa, SST tugunlarining cheklangan energetik resurslari va ma'lumotlarni ishonchli hamda o'z vaqtida yetkazib berish zarurati bilan belgilanadi. Mavjud optimallashtirish yechimlari ko'pincha ma'lum bir tarmoq parametri (masalan, energiya iste'moli yoki ma'lumot uzatish kechikishi)ga qaratilgan bo'lib, umumiy tarmoq hayotini maksimal darajada oshirish va barcha asosiy samaradorlik ko'rsatkichlarini (KPI) o'zaro muvozanatlashga yetarlicha e'tibor qaratilmaydi. Ushbu yondashuv tarmoqning umumiy barqarorligini va xizmat ko'rsatish sifatini pasaytirishi mumkin. Shuningdek, murakkab va dinamik muhitlarda SST pog'onalarini o'zaro optimallashtirish uchun modelga asoslangan yechimlar yetarli darajada rivojlanmagan, bu esa tizimning o'zgaruvchan sharoitlarga moslashuvchanligini ta'minlashda qiyinchiliklar tug'diradi. Simsiz sensor tarmoqlarda pog'onalarni optimallashtirish muammosi xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan faol o'rganilgan. Masalan, W. Heinzelman (2000) o'zining seminal ishida LEACH (Low-Energy Adaptive Clustering Hierarchy) protokolini taklif qilib, SSTlarda klasterlash orqali energiya iste'molini sezilarli darajada kamaytirish mumkinligini ko'rsatdi [4]. Bu protokolda klaster boshliqlarini rotatsiya qilish orqali energiya yukini teng taqsimlash mexanizmi ishlab chiqilgan. I.F. Akyildiz (2002) SST arxitekturasi va pro ...