KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda soliq tushumlari 2023-yilda davlat byudjetining 75.3% ini tashkil etib, yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 22.4% iga yetgan [1]. Bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan 1.8 foiz punktga oshganini koʻrsatadi, shu bilan birga, 2023-yil davomida soliq tushumlari hajmi 198.7 trillion soʻmni tashkil etgan [1]. Soliq tizimining samaradorligi davlatning iqtisodiy barqarorligini taʼminlash, byudjetni shakllantirish va ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Shu nuqtai nazardan, soliqlar va soliqqa tortish mexanizmlarini chuqur oʻrganish, ularning iqtisodiyotga taʼsirini tahlil qilish va optimal soliq siyosatini ishlab chiqish har qachongidan ham dolzarbdir. Soliq siyosati davlatning iqtisodiy rivojlanish strategiyasini amalga oshirishda muhim vosita boʻlib xizmat qiladi. Biroq, soliq yukining ortishi yoki nomuvofiq soliq stavkalari yashirin iqtisodiyotning kengayishiga, investitsiyaviy faollikning pasayishiga va iqtisodiy oʻsishning sekinlashishiga olib kelishi mumkin. Jumladan, Oʻzbekistonda norasmiy iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 2023-yilda 45% dan yuqori ekanligi taxmin qilinadi [2], bu esa soliq bazasining qisqarishiga va byudjet tushumlarining kamayishiga sabab boʻlmoqda. Shu sababli, soliqqa tortish nazariyasi va amaliyotini har tomonlama oʻrganish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal qilishga qaratilgan samarali yechimlarni taklif etish zarurati tobora ortib bormoqda. Soliqlar va soliqqa tortish nazariyasi jahon miqyosida koʻplab yetakchi iqtisodchilar tomonidan keng oʻrganilgan. Adam Smit (1776) oʻzining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari toʻgʻrisida tadqiqot" asarida soliqqa tortishning toʻrtta asosiy tamoyilini (adolat, aniqlik, qulaylik va tejamkorlik) ilgari surgan boʻlib [3], bu tamoyillar bugungi kungacha soliq siyosatining asosini tashkil etadi. Devid Rikardo (1817) esa soliq yukining taqsimlanishi va uning iqtisodiy oʻsishga taʼsiri masalalarini tahlil qilib, yer rentasiga soliq solishning ahamiyatini koʻrsatgan [4]. Jon Meynard Keyns (1936) makroiqtisodiy yondashuvni rivojlantirib, davlatning fiskal siyosat orqali iqtisodiyotga aralashuvining zarurligini asoslab berdi, xususan, soliqlar va davlat xarajatlari yordamida talabni boshqarish imkoniyatlarini koʻrsatdi [5]. Artur Laffer (1970-yillar) oʻzining Laffer egri chizigʻi bilan soliq stavkalari va soliq tushumlari oʻrtasidagi munosabatn ...