KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda davlat byudjetidan ajratilgan subsidiyalar hajmi qariyb 37 trillion so'mni tashkil etib, bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 4.5% ga yaqinini tashkil qildi [1]. Xususan, qishloq xo‘jaligi, energetika va transport sohalariga katta miqdorda moliyaviy ko‘mak berildi. Shu bilan birga, 2023-yilda soliq tushumlari byudjetning 70% dan ortig'ini shakllantirib, 250 trillion so'mdan oshdi [2]. Bu raqamlar subsidiyalar va soliqlar mamlakat iqtisodiyotida markaziy o'rin tutuvchi vositalar ekanligini ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa, subsidiyalar global YaIMning o'rtacha 2-3% ini tashkil etadi, soliqlarning YaIMga nisbati esa rivojlangan mamlakatlarda 30-40% gacha yetishi mumkin [3]. Bu ko'rsatkichlar hukumatlarning iqtisodiy jarayonlarga faol aralashuvining miqyosini aks ettiradi va ularning bozor mexanizmlariga ta'siri chuqur o'rganishni talab etadi. Ushbu mavzu, ayniqsa, O‘zbekiston iqtisodiyotining bozor tamoyillari asosida modernizatsiya qilinayotgan hozirgi sharoitda yanada dolzarb hisoblanadi. Subsidiyalar ko'pincha ishlab chiqarishni rag'batlantirish yoki iste'molni qo'llab-quvvatlash uchun ishlatilsa-da, ular bozor narxlarini buzishi va resurslarning noto'g'ri taqsimlanishiga olib kelishi mumkin [4]. Soliqlar esa davlat xarajatlarini qoplashning asosiy manbai bo'lib xizmat qilsa-da, ularning yuqori stavkalari yoki nomuvofiq tuzilishi iqtisodiy faoliyatni susaytirishi, investitsiyalarni kamaytirishi va "deadweight loss" (samaradorlik yo'qotishi) ga sabab bo'lishi mumkin [5]. Hozirgi kunda O'zbekistonda energiya subsidiyalarini qisqartirish, qishloq xo'jaligida bozor mexanizmlarini joriy etish va soliq yukini optimallashtirish bo'yicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq, bu siyosatlarning bozor samaradorligiga ta'sirini ilmiy asosda baholash, xususan, turli sektorlardagi eksternaliyalarni hisobga olgan holda optimal yechimlarni topish masalasi to'liq hal etilmagan. Subsidiyalar va soliqlarning bozor samaradorligiga ta'siri masalasi iqtisodiy adabiyotda keng o'rganilgan. Artur Pigou (1920) o'zining "The Economics of Welfare" asarida tashqi ta'sirlarni (eksternaliyalarni) tartibga solish uchun soliqlardan (Pigou solig'i) va subsidiyalardan foydalanish g'oyasini ilgari surgan [6]. Uning nazariyasi, salbiy eksternaliyalarni kamaytirish va ijobiy eksternaliyalarni rag'batlantirish uchun moliyaviy vositalardan foydalanish mumkin ...