KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonning tabiiy gazni qayta ishlash sanoatida gazkondensatni samarali ajratish va tozalash muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. Oxirgi besh yilda respublikada tabiiy gaz qazib olish hajmi yillik o‘rtacha 70 mlrd kub metrdan oshib, 2023-yilda 72,5 mlrd kub metrga yetdi [1]. Ushbu o‘sish gazkondensat qazib olish hajmini ham ko‘paytiradi, chunki gazkondensat tabiiy gaz konlaridan ajralmas bir tarkibiy qismdir. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda gazkondensat ishlab chiqarish 2020-yilga nisbatan 12% ga o‘sgan va 1,2 mln tonnadan oshdi [2]. Gazkondensatning tarkibida uglevodorodlar, namlik va oltingugurt birikmalari mavjudligi sababli, uni gaz oqimidan ajratish va tozalash jarayoni nafaqat mahsulot sifatini oshiradi, balki ekologik talablarga mos kelishini ta'minlaydi. Ushbu jarayonlarda energiyani tejash va texnologik samaradorlikni ko‘tarish ham dolzarb vazifalardan biridir. Hozirgi kunda mavjud texnologiyalarni takomillashtirish va yangi, samaraliroq usullarni joriy etish zarurati tobora ortib bormoqda. Gazkondensatni tozalash jarayonida qo‘llaniladigan granulyar separatorlar ushbu muammolarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi. Ular gaz oqimidan mayda tomchilar va zarrachalarni ajratishda yuqori samaradorlikka ega. Biroq, hozirgi kunda granulyar separatorlarning samaradorligini yanada oshirish, ularning ekspluatatsion xarajatlarini kamaytirish va ish sharoitlariga moslashuvchanligini ta'minlash bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda. Mavjud separatorlarning loyihalashda ba'zi kamchiliklari, energiya sarfi va texnik xizmat ko‘rsatish murakkabligi kabi masalalar hali to‘liq yechimini topmagan. Shu sababli, ushbu kurs ishida granulyar separatorlarning hisob-kitobini amalga oshirish va ularning O‘zbekistondagi mavjud sharoitlarga mosligini tahlil qilish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Granulyar separatorlar yordamida tabiiy gazni separatsiyalashning nazariy asoslari va xalqaro tajribasi sohasida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, amerikalik olim J.M. Coulson (1979) o‘zining "Chemical Engineering" nomli fundamental asarida suyuqlik-gaz aralashmalarini ajratishning gidrodinamik tamoyillarini va turli separator turlari uchun hisoblash metodikalarini batafsil yoritib bergan [3]. Germaniyalik mutaxassis R. Eckert (2015) granulali qatlamlarda modda almashinuv jarayonlari va ularning separatsiya samaradorligiga ta'sirini o‘rganib, separ ...