KURS ISHI

KIRISH Energetika va kommunal xizmatlar sohasida tabiiy monopoliyaning tahlili global miqyosda ham, O‘zbekiston sharoitida ham tobora dolzarb tus olmoqda. Jahon energetika bozori hajmi 2023-yilda taxminan 10 trillion dollarni tashkil etdi va 2030-yilga borib 14 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'sish energiyaga bo'lgan talabning uzluksiz oshishi, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda urbanizatsiya va sanoatlashuv jarayonlari bilan bog'liq. O'zbekistonda ham energetika va kommunal xizmatlar sektori yalpi ichki mahsulotning muhim qismini tashkil etadi; O'zR Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda sanoat ishlab chiqarish hajmining qariyb 20% energetika va kommunal xizmatlar hisobiga to'g'ri keldi [2]. Bu sohadagi barqarorlik, samaradorlik va xizmat sifati mamlakat iqtisodiy rivojlanishi, aholi turmush darajasi va investitsiyaviy jozibadorligi uchun bevosita ahamiyatga ega. Biroq, ushbu tarmoqlarning tabiiy monopoliya xususiyatiga ega ekanligi ularni samarali tartibga solish va boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqishni talab qiladi, chunki noto'g'ri boshqaruv x-samarasizlik, yuqori narxlar va investitsiya tanqisligiga olib kelishi mumkin. Mazkur mavzuning bugungi kundagi ahamiyati energetika va kommunal xizmatlar sohasidagi qator hal etilmagan muammolar bilan belgilanadi. O'zbekistonda elektr energiyasi uzatishdagi yo'qotishlar 2023-yilda umumiy ishlab chiqarishning 10-12% ini tashkil etdi [3], bu rivojlangan mamlakatlardagi 3-5% ko'rsatkichidan sezilarli darajada yuqori [4]. Shuningdek, iste'molchilarga ko'rsatilayotgan xizmat sifati, jumladan, elektr ta'minotidagi uzilishlar chastotasi va davomiyligi, suv ta'minotining barqarorligi va isitish tizimlarining samarasizligi aholi noroziligiga sabab bo'lmoqda. Bu muammolar tabiiy monopoliyalar faoliyatini tartibga solish va boshqarish tizimidagi kamchiliklardan kelib chiqadi. Raqobat muhiti mavjud bo'lmagan sharoitda, investitsiyalar jalb qilish, texnologik yangilanish va operatsion samaradorlikni oshirishda sustkashliklar kuzatilmoqda, bu esa kelgusida iqtisodiy o'sish va ijtimoiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon adabiyotida keng qamrovli tadqiqotlar mavjud. Masalan, William Baumol (1977) o'zining "subadditivlik" konsepsiyasi bilan tabiiy monopoliya shartlarini matematik jihatdan asoslab bergan, bu esa tarmoq xizm ...