KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6.0% ga o'sdi [1], bu o'z navbatida iste'mol bozorida talab va taklif dinamikasining sezilarli darajada faollashganligini ko'rsatadi. Xususan, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 9.9% ga oshib, 271.7 trillion so'mni tashkil etdi [2]. Shu bilan birga, inflatsiya darajasi 9.2% ni tashkil qilib, aholining xarid qobiliyatiga o'z ta'sirini ko'rsatmoqda [3]. Ushbu raqamlar, talab va taklif mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, bozor muvozanatini tushunish va uning turlarini o'rganish iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash hamda samarali siyosatni ishlab chiqish uchun asosiy omil ekanligini tasdiqlaydi. Global miqyosda esa, Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda global tovarlar va xizmatlar bozori hajmi taxminan 105 trillion AQSh dollarini tashkil etdi [4], bu esa talab va taklif nazariyasining har qanday iqtisodiyot uchun universal ahamiyatga egaligini ko'rsatadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan geosiyosiy keskinliklar, texnologik inqiloblar va iqlim o'zgarishlari talab va taklif munosabatlariga yangi chaqiriqlar qo'ymoqda. O'zbekiston iqtisodiyotida ham, bozor mexanizmlarining rivojlanishi, raqamli transformatsiya va ichki iste'molni rag'batlantirish bo'yicha olib borilayotgan islohotlar sharoitida talab va taklif o'rtasidagi muvozanatni ta'minlash dolzarb masalaga aylangan. Xususan, respublikada sanoatni modernizatsiya qilish, qishloq xo'jaligida hosildorlikni oshirish va xizmat ko'rsatish sohasini rivojlantirish orqali taklif hajmini oshirishga intilinar ekan, aholi daromadlarini ko'paytirish va xarid qobiliyatini mustahkamlash orqali talabni rag'batlantirish zarurati tug'ilmoqda. Biroq, bozor deformatsiyalari, narx manipulyatsiyalari va samarali raqobat muhitining to'liq shakllanmaganligi kabi muammolar hanuzgacha talab va taklif o'rtasidagi muvozanatga erishishda qiyinchiliklar tug'dirmoqda, bu esa ushbu mavzuning ilmiy va amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Talab va taklif nazariyasi uzoq yillardan buyon iqtisodiy tadqiqotlarning markazida bo'lib kelgan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida (1776) "ko'rinmas qo'l" mexanizmi orqali bozorning o'z-o'zini tartibga solish qobiliyatini ko'rsatib, talab va taklifning erkin o'zaro ta'siri narx va miqdorni muvozanatga kel ...