KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o'sgan bo'lsa, iste'mol narxlari indeksi esa 8.7% ni tashkil etdi [1]. Shu bilan birga, 2024-yilning birinchi choragida chakana savdo aylanmasi 11.2% ga o'sishi kuzatildi, bu aholi xarid qobiliyatining yaxshilanganligini ko'rsatadi, biroq inflatsiya bosimi ham saqlanib qolmoqda [2]. Global miqyosda, 2023-yilda jahon elektron tijorat bozori hajmi 6.3 trillion dollarni tashkil etdi va 2027-yilga borib 8.1 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa talab va taklifning global miqyosda qanchalik dinamik o'zgaruvchan ekanligini anglatadi [3]. Talab va taklifning o'zaro munosabatlari har qanday bozor iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Ularning muvozanati iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Mazkur mexanizm mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligini ta'minlash, samarali resurs taqsimotini amalga oshirish va aholining farovonligini oshirish uchun fundamental ahamiyatga ega. Hozirgi sharoitda, ayniqsa O'zbekistonda amalga oshirilayotgan bozor islohotlari doirasida talab va taklifni chuqur tahlil qilish, bozor muvozanati mexanizmlarini optimallashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bozorlardagi nomutanosibliklar, narxlarning keskin o'zgarishi yoki sun'iy taqchillikning yuzaga kelishi ishlab chiqarish samaradorligiga, investitsiya muhitiga va aholining ijtimoiy ahvoliga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Masalan, agrar sektordagi taklifning iqlim sharoitlari tufayli pasayishi oziq-ovqat narxlarining o'sishiga olib kelishi mumkin, bu esa inflatsiya bosimini kuchaytiradi [4]. Shu sababli, talab va taklif dinamikasini tushunish, bozor muvozanatini tahlil qilish va uning turlarini o'rganish iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot, ayniqsa, bozorlardagi risklarni kamaytirish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish nuqtai nazaridan zarurdir. Talab va taklif nazariyasini o'rganishda xalqaro iqtisodiyotshunoslikda ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Buyuk iqtisodchi Alfred Marshall (1890) o'zining "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida talab va taklif egri chiziqlari hamda bozor muvozanati tushunchasini ilk bor tizimlashtirgan va narxning qanday shakllanishini tushuntirib bergan [5]. ...