KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-yilda iste’mol bozoridagi umumiy tovar aylanmasi 258,4 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan real hisobda 9,3% o‘sganligini ko‘rsatadi [1]. Xususan, chakana savdo aylanmasi hajmi 2023-yilda 225,5 trillion so‘mga yetgan holda, uning umumiy chakana savdo hajmida oziq-ovqat mahsulotlari ulushi 50,4%ni, nooziq-ovqat mahsulotlari esa 49,6%ni tashkil etgan [1]. Dunyo miqyosida esa 2023-yilda global iste’mol tovarlari bozori hajmi 13,8 trillion AQSh dollarini tashkil etgani va 2028-yilga borib 17,9 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu har yili o‘rtacha 5,3% o‘sishni anglatadi [2]. Bu raqamlar talab va taklif mexanizmlarining iqtisodiyotdagi muhim rolini yaqqol ko‘rsatib, bozor muvozanatining barqarorlikni ta’minlashdagi markaziy ahamiyatini tasdiqlaydi. Iqtisodiyot nazariyasining asosi bo‘lgan talab va taklif qonuniyatlari, ularning o‘zaro ta’siri va bozor muvozanatining shakllanishi iqtisodiy jarayonlarni tushunish hamda samarali siyosat ishlab chiqish uchun fundamental ahamiyatga ega. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bozor iqtisodiyoti sharoitida talab va taklifning doimiy o‘zgaruvchanligi narxlar va ishlab chiqarish hajmlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, bu esa iqtisodiy barqarorlik va o‘sish uchun muhimdir. Bugungi kunda globallashuv, texnologik inqiloblar va kutilmagan tashqi shoklar (masalan, pandemiya yoki geosiyosiy keskinliklar) sharoitida talab va taklif nisbatlarining keskin o‘zgarishlari kuzatilmoqda, bu esa ko‘plab iqtisodiy subyektlar uchun noaniqlik va muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, iste’mol bozorlarida barqarorlikni saqlash, inflyatsiyani jilovlash va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash kabi masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Talab va taklifning murakkab o‘zaro munosabatlarini chuqur tahlil qilish, bozor muvozanatining turlari va unga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash orqali iqtisodiy siyosatchilar va tadbirkorlar yanada samarali qarorlar qabul qilishlari mumkin. Jumladan, O‘zbekiston sharoitida narxlar barqarorligini ta’minlash va aholi daromadlarining xarid qobiliyatini oshirish masalasi dolzarb bo‘lib, bu muammolarni hal etishda talab va taklif mexanizmlarini chuqur tushunish asosiy omil hisoblanadi. Talab va taklif nazariyasi hamda bozor muvozanati masalalari iqtisodiy fanlar paydo bo‘lganidan beri olim ...