KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o'sdi [1], bu o'sishda aholi talabi va iste'mol xarajatlarining dinamikasi muhim rol o'ynaydi. Xususan, chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 10,5% ga oshib, 250 trillion so'mdan ortiqni tashkil etdi [2]. Shu bilan birga, joriy iste'mol xarajatlari YaIMning qariyb 70% ini tashkil etadi [3], bu iqtisodiy o'sishning asosiy drayverlaridan biri sifatida talabning muhimligini ko'rsatadi. Global miqyosda esa, elektron tijorat bozori hajmi 2023-yilda 6,3 trillion AQSH dollariga yetdi [4], bu iste'molchilar xulq-atvori va talab shakllanishining doimiy ravishda o'zgarib borayotganini tasdiqlaydi. Ushbu raqamlar talabning nafaqat mikroiqtisodiy darajada alohida iste'molchilar va korxonalar uchun, balki makroiqtisodiy darajada mamlakat iqtisodiyoti uchun ham fundamental ahamiyatga ega ekanligini yaqqol ko'rsatadi. Talabning shakllanishi, uning omillari va iqtisodiy jarayonlarga ta'siri doimiy ravishda dolzarb bo'lib qolmoqda, ayniqsa raqamli transformatsiya va global iqtisodiy noaniqliklar sharoitida. Hozirgi kunda iste'molchilarning xarid qobiliyati, preferensiyalari va onlayn savdo platformalariga o'tishi natijasida talab tuzilmasida sezilarli o'zgarishlar kuzatilmoqda. Ushbu o'zgarishlar, ayniqsa O'zbekiston sharoitida, infratuzilma rivojlanishi, aholi daromadlarining o'sishi va raqamli xizmatlarning kengayishi bilan bog'liq bo'lib, iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda, ishlab chiqarish strategiyalarini belgilashda va bozor segmentatsiyasini amalga oshirishda chuqur tahlilni talab qiladi. Talabning o'ziga xos xususiyatlarini, uning elastikligini va unga ta'sir etuvchi omillarni kompleks o'rganish, mavjud bozor muammolarini (masalan, ayrim tarmoqlarda talab va taklif o'rtasidagi nomutanosiblik, narxlar beqarorligi) hal etish va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash uchun zarur ilmiy asos bo'lib xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot nafaqat nazariy bilimlar bazasini boyitadi, balki amaliy tavsiyalar orqali iqtisodiy jarayonlarni samarali boshqarishga yordam beradi. Talab nazariyasi iqtisodiyot fanining eng qadimiy va chuqur o'rganilgan sohalaridan biridir. Alfred Marshall (1890) o'zining "Iqtisodiyot prinsiplari" asarida talab qonunini batafsil tahlil qilib, narx va talab miqdori o'rtasidagi teskari bog'liqlikni asoslab berdi [5]. John Maynard Keynes ...