KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda temir yo'l transportida yuk tashish hajmi so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 8-10% ga o'sish tendensiyasini ko'rsatmoqda [1]. Jumladan, 2023-yilda “O'zbekiston temir yo'llari” AJ tomonidan jami 85,3 million tonna yuk tashilgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 4,5% ga ko'pdir [2]. Yuk aylanmasi esa 2023-yilda 45,7 milliard tonna-kilometrni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 6,2% ga o'sishni qayd etdi [2]. Global miqyosda temir yo'l transporti bozori hajmi 2023-yilda taxminan 290 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2030-yilga borib 400 milliard AQSH dollaridan oshishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu ko'rsatkichlar temir yo'l transportining iqtisodiyotdagi muhim rolini va uni yanada takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi, chunki bu soha mamlakat eksport-import operatsiyalarining asosiy ustunlaridan biri hisoblanadi [4]. Ayniqsa, vagon parkidan foydalanish samaradorligini oshirish, bo'sh yurishlarni kamaytirish va vagon aylanma tezligini optimallashtirish yuk tashish logistikasi zanjirida katta iqtisodiy foyda keltirishi mumkin. Bugungi kunda temir yo'l transportida vagonlardan foydalanish samaradorligini oshirish masalasi dolzarb bo'lib qolmoqda, chunki yetarli darajada optimallashtirilmagan jarayonlar sababli sezilarli iqtisodiy yo'qotishlar yuzaga keladi [5]. Masalan, vagonlarning bo'sh yurishlari va uzoq muddatli turib qolishlari yuk tashish xarajatlarini o'rtacha 10-15% ga oshirishi mumkin, bu esa umumiy rentabellikka salbiy ta'sir ko'rsatadi [6]. Shuningdek, vagon aylanma tezligining pastligi ham vagon parkidan maksimal darajada foydalanishga to'sqinlik qiladi va yangi vagonlarni sotib olishga bo'lgan ehtiyojni oshiradi, bu esa katta kapital xarajatlarni talab qiladi [7]. Mavjud muammolar orasida yuk tashish jarayonlarini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyatlarining cheklanganligi, ma'lumotlarni tahlil qilishning an'anaviy usullari hamda zamonaviy raqamli texnologiyalardan yetarli darajada foydalanilmasligi ham bor [8]. Bu holat vagonlardan foydalanish samaradorligini statistik tahlil qilish va optimallashtirish bo'yicha chuqur ilmiy tadqiqotlarni talab etadi, natijada transport xarajatlarini qisqartirish va xizmat ko'rsatish sifatini yaxshilash mumkin bo'ladi. Temir yo'l transporti statistikasi va vagonlardan foydalanish samaradorligi masalalari bo'yicha xorijiy olimlar tomonidan ko'plab tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, J. L. R. ...