KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston temir yo‘l transporti tarmog‘i mamlakat iqtisodiyotining muhim ustunlaridan biri bo‘lib, yuk tashish hajmi bo‘yicha har yili barqaror o‘sishni namoyish etmoqda. Masalan, 2023-yilda “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ tomonidan jami 79,2 million tonna yuk tashilgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 1,2% ga ko‘pdir [1]. Xususan, vagon parkidan foydalanish samaradorligini oshirish ushbu o‘sishni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Jahon miqyosida temir yo‘l yuk tashish bozori hajmi 2023-yilda qariyb 360 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va 2030-yilga borib 480 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [2]. Bu o‘sish, asosan, logistika zanjirlarining murakkablashuvi va yuklarni tezkor, tejamkor hamda ishonchli tashishga bo‘lgan talabning ortishi bilan bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan, vagonlardan foydalanish samaradorligini statistik tahlil qilish va prognozlash transport tizimining barqaror rivojlanishi uchun muhim hisoblanadi. Mavjud transport infratuzilmasidan maksimal darajada foydalanish, ayniqsa temir yo‘l transportida, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishning asosiy omillaridan biridir. Vagonlarning bo‘sh turib qolish vaqti, bo‘sh yugurish koeffitsiyenti hamda ularning yuklanish darajasi kabi ko‘rsatkichlarning optimal emasligi millionlab dollarlik iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin [3]. Shuningdek, xalqaro tranzit yo‘laklarining rivojlanishi va O‘zbekistonning Markaziy Osiyo logistika markaziga aylanish potentsiali mavjud resurslardan samarali foydalanishni talab etadi. Temir yo‘l transportida vagon parkini boshqarish va uning ishlatilish samaradorligini oshirish bo‘yicha yechimlar topish hozirgi kunda hal etilmagan bir qator muammolarni o‘z ichiga oladi, jumladan, vagonlarning aylanish tezligini oshirish, bo‘sh yugurishni minimallashtirish va optimal yuklanish koeffitsiyentini ta’minlash kabi masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Smith (2019) o‘z tadqiqotida temir yo‘l vagonlarining aylanish tezligini oshirish uchun optimallashtirish modellarini taklif qildi va bu jarayonning umumiy transport xarajatlariga ta’sirini tahlil qildi [5]. M. Schneider (2020) vagon parkini boshqarishda sun’iy intellekt va mashinani o‘rganish usullaridan foydalanish bo‘yicha amaliy yechimlarni ishlab chiqdi, bu esa vagonlarning taqs ...