KURS ISHI

KIRISH Geologiya fani insoniyat sivilizatsiyasining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan, ayniqsa, tabiiy resurslardan foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash borasida. Tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari — orogenez – Yerning ichki dinamikasi va sayyoramizning hozirgi relyefini shakllantiruvchi asosiy geologik hodisalardan biridir. O‘zbekiston tog‘li hududlarga boy bo‘lganligi sababli, ushbu mavzu nafaqat akademik qiziqish uyg‘otadi, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Misol uchun, O‘zbekistonda tog‘-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning taxminan 10-12% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2023-yilda tog‘-kon sanoatida ishlab chiqarish hajmi 17% ga oshib, bu sohada 250 mingdan ortiq kishi bandligi ta’minlandi [2]. Markaziy Osiyo mintaqasida seysmik faollik yuqori bo‘lganligi sababli, tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarini chuqur o‘rganish zilzilalar xavfini baholash va oldini olish strategiyalarini ishlab chiqishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Misol uchun, so‘nggi besh yil ichida O‘zbekiston hududida magnitudasi 4.0 dan yuqori bo‘lgan 300 dan ortiq zilzila qayd etilgan [3]. Ushbu raqamlar tog‘ hosil bo‘lish bosqichlarini har tomonlama tahlil qilish zaruratini ko‘rsatadi. Mavjud tadqiqotlar tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarining murakkabligini ko‘rsatsada, ularning regional xususiyatlari, ayniqsa, O‘zbekiston kabi seysmik faol zonalardagi bevosita oqibatlari to‘liq o‘rganilmagan. Yerosti boyliklarining hosil bo‘lishi va joylashishi ham tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bois, bu jarayonlarni har tomonlama o‘rganish mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirish va tabiiy xavflarni kamaytirish uchun asosiy omil hisoblanadi. Bugungi kunda tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarining o‘ziga xos mexanizmlari, xususan, orogenezning tektonik plitalar harakati bilan bog‘liq bo‘lgan modellari hali to‘liq mukammallashtirilmagan. Global miqyosda tog‘lar eroziyasi va sedimentatsiya jarayonlari o‘rtasidagi muvozanat buzilishi natijasida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar ham dolzarblik kasb etmoqda [4]. Tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari uzoq yillardan buyon ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Xalqaro miqyosda Alfred Wegener (1912) kontinental дrift nazariyasini ilgari surib, materiklarning harakatlanishi va tog‘lar hosil bo‘lishining sabablarini tushuntirib berdi [5]. Harry Hess (1960) okean tubi kengayis ...