KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston tog'-kon sanoati so'nggi yillarda jadal rivojlanib bormoqda, bu esa tog' jinslarini burg'ulash jarayonlarining samaradorligi va xavfsizligini ta'minlashga bo'lgan talabni oshirmoqda. Jumladan, "Navoiy kon-metallurgiya kombinati" AJning 2023 yil yakunlari bo'yicha e'lon qilingan hisobotiga ko'ra, respublikada qazib olinadigan foydali qazilmalar hajmi 2022 yilga nisbatan 8.5% ga oshgan [1]. "O'zbekiston GEOLOGIYA" davlat qo'mitasining ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimizdagi magmatik tog' jinslari zaxirasi taxminan 15 milliard tonnani tashkil etadi [2]. Bu jinslarni burg'ulash jarayonlarida yuqori aniqlik va iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash muhim vazifa hisoblanadi. Burg'ulash operatsiyalarining umumiy xarajatlarida jinsning xususiyatlariga mos kelmaydigan kategoriyalash tufayli yuzaga keladigan ortiqcha xarajatlar qazib olish jarayonining umumiy tannarxining 20-30% ini tashkil qilishi mumkin [3]. Shuningdek, 2022 yilda tog'-kon sanoatida yuz bergan avariyalarning 12%i noto'g'ri burg'ulash rejalashtirilishi bilan bog'liq bo'lgan [4]. Mazkur kurs ishida ko'rib chiqilayotgan mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo'lib, tog' jinslarining magmatik tuzilishiga ko'ra burg'ulanish kategoriyasini aniqlashda yuzaga kelayotgan bir qator tizimli muammolarni hal qilishga qaratilgan. Hozirgi kunda amalda qo'llanilayotgan burg'ulash kategoriyalash usullari ko'pincha jinslarning geologik-texnologik xususiyatlarini to'liq hisobga olmaydi, bu esa asboblar eskirishini tezlashtiradi, burg'ulash tezligini kamaytiradi va umumiy xarajatlarni oshiradi [5]. Masalan, O'zbekistonning ayrim konlarida aniqlanmagan magmatik intruziyalar tufayli burg'ulash asboblarining ishdan chiqish chastotasi o'rtacha 15% ga oshganligi qayd etilgan [6]. Shuningdek, burg'ulash kategoriyasini aniqlashda zamonaviy geofizik va geologik ma'lumotlarni integratsiya qilish imkoniyatlari to'liq foydalanilmayapti, bu esa jarayonning xato ehtimolini oshirmoqda. Magmatik tog' jinslarining burg'ulanish kategoriyasini aniqlash muammosi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, B. Brady (1987) tog' jinslarining jismoniy-mexanik xususiyatlari va ularning burg'ulashga qarshiligi o'rtasidagi miqdoriy bog'liqliklarni o'rganib, burg'ulash qobiliyatini baholash uchun yangi indekslar tizimini taklif etgan [7]. D. Hustrulid (1999) burg'ulash jarayonlarining energetik tahlilini ...