KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon elektron tijorat bozorining hajmi 6,3 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2024-yilda 7 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu tendensiya tovar nafilligi va qiymatini belgilovchi omillarni qayta ko'rib chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda, chunki raqamli iqtisodiyotda iste'molchilarning xatti-harakatlari va qiymat yaratish mexanizmlari an'anaviy bozorlardan farq qiladi. O'zbekistonda esa 2023-yil yakunlariga ko'ra, xizmat ko‘rsatish sohasidagi o'sish 16,8% ni tashkil etdi [2], savdo aylanmasi hajmi esa 2022-yilga nisbatan 15,3% ga oshib, 580 trln so'mdan ortdi [2]. Bu o'sish sur'atlari mamlakat iqtisodiyotining jadal rivojlanishidan dalolat beradi, shu bilan birga, tovar nafilligi va qiymatini shakllantirishdagi yangi chaqiriqlarni ham keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, iste'molchilarning xarid qobiliyati va talabining o'zgarishi, raqobatning kuchayishi hamda global bozor integratsiyasi sharoitida tovarlarning nafillik darajasi va qiymatini to'g'ri baholash strategik ahamiyat kasb etadi. O'zbekistonning jahon savdo tashkiloti (JST)ga a'zo bo'lish jarayonlari ham tovarlar qiymatini belgilashda xalqaro standartlarga moslashishni taqozo etmoqda, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun yangi imkoniyatlar va ayni paytda xatarlarni ham yuzaga keltiradi [3]. Tovar nafilligi va qiymatining o'zaro bog'liqligi iqtisodiy nazariyaning asosiy masalalaridan biri bo'lib, bozor iqtisodiyoti sharoitida uning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Bugungi kunda iste'molchilarning tobora o'zgaruvchan talablari va raqobatli bozor sharoitida tovar nafilligi va qiymatini samarali boshqarish korxonalar uchun barqaror rivojlanishning kaliti hisoblanadi. An'anaviy iqtisodiy nazariyalar asosan moddiy tovarlarga e'tibor qaratgan bo'lsa, hozirgi raqamli va xizmat ko'rsatish iqtisodiyotida intellektual mulk, brend qiymati va ma'lumotlarga asoslangan nafillik kabi yangi tushunchalar paydo bo'lmoqda. Shu sababli, tovar nafilligi va qiymatini nafaqat ishlab chiqarish xarajatlari va resurslar samaradorligi nuqtai nazaridan, balki iste'molchining subyektiv idroki, psixologik omillar va ijtimoiy kontekstni hisobga olgan holda ham tahlil qilish zarurati mavjud. Xususan, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda bozor transformatsiyasi jarayonida tovarlar va xizmatlarning real qiymatini aniqlash, ularni iste'molchilar uchun jozibador qilish hamda raqob ...