KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon energiya bozorida tabiiy gazning ulushi tobora ortib bormoqda; Xalqaro energetika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda global gaz iste'moli 4,1 trillion kub metrga yetdi, bu esa 2022-yilga nisbatan 2,5% ga ko'pdir [1]. O'zbekistonda ham tabiiy gaz qazib olish va qayta ishlash hajmi yildan-yilga oshib bormoqda, 2023-yil yakunlariga ko'ra respublika bo'yicha 50 mlrd kub metrdan ortiq tabiiy gaz qazib olindi [2]. Tabiiy gazni sanoatda va iste'molchiga yetkazib berishdan oldin uni quritish – bu uning sifatini oshirish, korroziyani oldini olish hamda yo'qotishlarni kamaytirishning ajralmas qismidir. Gaz tarkibidagi suv bug'lari kondensatsiyalashib, quvur liniyalarida muzlash, korroziya va bosimning pasayishiga olib kelishi mumkin, bu esa ekspluatatsiya xarajatlarini oshiradi va xavfsizlikka putur yetkazadi. Shu sababli, tozalangan tabiiy gazni adsorbentlar yordamida samarali quritish texnologiyalarini takomillashtirish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Ushbu muammoning to'liq va tizimli yechimi hozirgi kunda ham o'zini ko'rsatmoqda, ayniqsa O'zbekiston sharoitida mahalliy ishlab chiqariladigan adsorbentlar va ularning qo'llanilish samaradorligini oshirish bo'yicha tadqiqotlar zarur. Tabiiy gazni quritish sohasida olib borilgan tadqiqotlar dunyo miqyosida katta hajmdagi ilmiy izlanishlar natijasida boyitilgan. Masalan, Prof. A.V. Chichibabinning adsorbsiya hodisalarini o'rganishdagi fundamentall ishlari asosida bugungi kunda ko'plab adsorbentlar sintez qilingan va ularning qo'llanilish mexanizmlari tushuntirilgan. Shuningdek, Prof. D.M. Ruthven (1984) o'zining "Principles of Adsorption and Adsorbent Separation" kitobida adsorbsiya kinetikasi va muvozanati nazariyasini chuqurlashtirib, molekulyar elaklar yordamida gazlarni ajratish jarayonlari uchun amaliy usullarni ishlab chiqqan. Prof. R.T. Yang (2003) esa gazlarni adsorbsion ajratish texnologiyalarini, xususan, PSA (Pressure Swing Adsorption) jarayonlarini takomillashtirishga oid ko'plab nazariy va eksperimental tadqiqotlar olib borgan. Bunday dunyo olimlarining izlanishlari asosida gazlarni quritishda molekulyar elaklar va faollashtirilgan alyuminiy oksidi kabi adsorbentlardan foydalanish keng tarqalgan. O'zbekistonlik olimlar ham bu sohada o'z hissalarini qo'shganlar. Professor J.U. Karimova (2015) O'zbekiston tuproqlaridan olingan gil minerallar asosida faollash ...