KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining energiya resurslariga bo'lgan ehtiyoji yil sayin ortib bormoqda, mamlakatning yillik tabiiy gaz qazib olish hajmi 55-60 milliard kubometr atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkichning 2024-yilda 60,3 milliard kubometrga yetishi kutilmoqda [1]. Ishlab chiqarilayotgan tabiiy gazning sifati va iste’molchilarga yetkazib berish samaradorligi iqtisodiyotning turli tarmoqlarining barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tabiiy gaz tarkibida suv bug‘ining mavjudligi uning transporti va qayta ishlanishida bir qator jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi, jumladan, gaz quvurlarida gidrat hosil bo‘lishi, korroziya jarayonlarining kuchayishi, gazni siqish va suyultirish qurilmalarining ish samaradorligining pasayishi, shuningdek, gazni qayta ishlash zavodlarida katalizatorlarning ifloslanishi. Shu sababli, tozalangan tabiiy gazni adsorbent yordamida quritish jarayoni, ayniqsa, O'zbekistonning tabiiy gaz sanoati oldida turgan texnologik va iqtisodiy vazifalarni hal qilishda fundamental dolzarblikka ega. Jahon tabiiy gaz bozori hajmi 2023-yilda 3,9 trillion kubometrni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkichning 2030-yilga borib 4,7 trillion kubometrga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu global tendensiya, gaz sifatiga qo‘yilayotgan talablar ortishi bilan birga, yuqori samarali va iqtisodiy jihatdan maqbul quritish texnologiyalariga bo‘lgan ehtiyojni yanada kuchaytiradi. Hozirgi kunda tabiiy gazni quritish texnologiyalari orasida glikol bilan quritish usuli keng qo‘llanilsa-da, ushbu usulning ayrim kamchiliklari, jumladan, glikolning yo‘qolishi, atrof-muhitga ta'siri va yuqori energiya sarfi (ba'zi hollarda 15-20% gacha energiya yo‘qotishlari) [3] muqobil va yanada samarali yechimlarni izlashni taqozo etadi. Adsorbent yordamida quritish jarayoni esa yuqori shudring nuqtasiga erishish, atrof-muhitga kam ta'sir ko‘rsatish va uzoq muddatda iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida, yirik gaz konlarining mavjudligi va gazni qayta ishlash infratuzilmasining rivojlanishi fonida, adsorbentlar yordamida gazni quritish texnologiyasini optimallashtirish, energiya samaradorligini oshirish va ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan bo‘lib, mavjud texnologiyalarning samaradorligini oshirish, yangi va inn ...