KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global Geodeziya va Geoinformatika bozorining hajmi qariyb 9,2 milliard AQSh dollarini tashkil etdi va 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 18,7 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘sish sur’ati 10,7% ni tashkil qiladi [1]. O'zbekiston Respublikasida kosmik faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar natijasida, 2022-yilda geofazoviy ma’lumotlarga asoslangan xizmatlar bozori hajmi qariyb 50 million AQSh dollarini tashkil etdi va 2027-yilgacha o‘rtacha 12% yillik o‘sish kutilmoqda [2]. Xususan, navigatsiya, kadastr, qurilish va qishloq xo‘jaligi sohalarida trigonometrik uchyiqlik va sferik uchburchaklar geometriyasiga asoslangan hisob-kitoblarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Masalan, O'zbekiston qishloq xo‘jaligida aniq dehqonchilik texnologiyalarini tatbiq etish natijasida hosildorlikni o‘rtacha 15-20% ga oshirish imkoniyatlari aniqlangan bo‘lib, bu GPS ma’lumotlaridan foydalanishni talab qiladi [3]. Ushbu sohada sferik trigonometriya bilimlari joylashuvni aniqlash va xaritalashda asosiy o‘rin tutadi. Bugungi kunda fazoviy obyektlar va ular orasidagi masofalarni aniq hisoblash, xususan, Yerning sferik shaklini hisobga olgan holda navigatsiya, geodeziya va astronomiyada katta ahamiyat kasb etmoqda. An'anaviy Evklid geometriyasi tekislikdagi masofalarni hisoblashda samarali bo‘lsada, u katta masofalardagi yoki egri yuzalardagi, masalan, Yer yuzasidagi hisob-kitoblar uchun cheklovlar yaratadi. Xususan, GPS tizimlarida sun’iy yo‘ldoshlardan olingan signallarni qayta ishlashda va ularning uch o‘lchovli koordinatalarini aniqlashda sferik geometriya va trigonometriya bilimlari hal qiluvchi ahamiyatga ega [4]. Shuningdek, aviatsiya va dengiz navigatsiyasida, uzoq masofalarga uchadigan samolyotlar va kemalarning eng qisqa yo‘nalishlarini (geodezik chiziqlar bo‘ylab) aniqlashda sferik uchburchaklar va ularning trigonometrik xususiyatlari muhim rol o‘ynaydi [5]. Ushbu bilimlar fazoviy muammolarni hal qilishda yangi, samarali yechimlarni taklif etishga xizmat qiladi va ularni chuqur o'rganish amaliy tatbiqlarni kengaytirishga yordam beradi. Trigonometrik uchyiqlik va sferik uchburchaklar geometriyasi qadim zamonlardan beri olimlar diqqat markazida bo'lgan fundamental yo'nalishlardan biridir. IX asrda yashagan arab olimi Al-Battaniy sferik trigonometriyaning asosiy teoremalarini ishlab chiqqan va ularni astronomik ...