KURS ISHI

KIRISH Global geodeziya va kartografiya bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 450 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga kelib bu ko‘rsatkich 700 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish sur'ati, asosan, sferik trigonometriya va geodezik usullarga asoslangan texnologiyalarning (GNSS, LIDAR, dronlar) jadal rivojlanishi bilan bog'liq. O'zbekistonda esa, kosmik texnologiyalar va geoinformatika sohasidagi loyihalarga kiritilgan investitsiyalar hajmi 2022-yilda 150 million dollarga yetgan va har yili o'rtacha 12% ga o'sishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu tendensiya mamlakatda aniq joylashuvni aniqlash tizimlariga, yer resurslarini boshqarishga va infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga bo'lgan ehtiyojning ortib borayotganini ko'rsatadi, bu esa trigonometrik va sferik uchburchaklarni tadqiq qilishning amaliy ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Hozirgi kunda geodeziya, navigatsiya va kartografiya sohalarida aniqlik va tezkorlikka bo'lgan talab misli ko'rilmagan darajada o'sib bormoqda. Sferik geometriya va trigonometriya yordamida uzoq masofalarni o'lchash, yer sirtidagi obyektlarning aniq koordinatalarini aniqlash, global navigatsiya tizimlarining ishlashini optimallashtirish kabi vazifalar dolzarb hisoblanadi. Shunga qaramay, murakkab relyef sharoitlarida, yuqori aniqlikdagi geodezik tarmoqlarni yaratishda va sferik sirtda masofalarni hisoblashda ba'zi nazariy va amaliy muammolar hal etilmagan. Ayniqsa, tog'li hududlarda geodezik o'lchovlarning aniqligini oshirish, GNSS signallari buzilishini kompensatsiya qilish va geodezik ma'lumotlarni turli proyeksiyalarda integratsiya qilish masalalari chuqur tadqiqotlarni talab etadi. Ushbu kurs ishi aynan shu kabi muammolarni nazariy va amaliy jihatdan o'rganishga qaratilgan bo'lib, zamonaviy ehtiyojlarga javob beradigan yechimlarni taklif qilishni maqsad qilgan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab yetakchi olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar olib borilgan. Carl Friedrich Gauss (1828) "Disquisitiones generales circa superficies curvas" asarida sferik uchburchaklar va sirtlar nazariyasiga asos solgan, differensial geometriyaga doir fundamental tushunchalarni kiritgan [3]. Friedrich Wilhelm Bessel (1841) geodezik o'lchovlarda Yerning ellipsoid shaklini hisobga olgan holda sferik trigonometriya formulalarini takomillashtirgan va geodezik hisob-kitoblarning aniq ...