KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda geodeziya, navigatsiya va astronomiya kabi sohalarga investitsiyalar hajmi sezilarli darajada oshdi. Masalan, 2023-yilda "Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi" (Uzbekspace) tomonidan kosmik infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan loyihalar doirasida qariyb 30 million AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritildi [1]. Xususan, Yerning sun'iy yo'ldosh orqali masofadan zondlash texnologiyalariga bo'lgan talab 2022-yilga nisbatan 2023-yilda 18% ga o'sdi, bu esa geodezik o'lchovlar va kartografik xaritalar yaratishda sferik uchburchaklar geometriyasiga asoslangan hisob-kitoblarning dolzarbligini yanada oshirdi [2]. Global miqyosda esa, navigatsiya va geografik axborot tizimlari (GAT) bozorining hajmi 2023-yilda 370 milliard dollardan oshdi va yillik o'sish sur'ati 12% dan yuqori bo'lishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu o'sish, ayniqsa, avtonom transport vositalari, dronlar va aniq qishloq xo'jaligi kabi sohalarda trigonometrik uchyoqlik va sferik uchburchak tushunchalariga asoslangan aniq joylashuvni aniqlash texnologiyalariga bo'lgan ehtiyojni kuchaytirmoqda [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki zamonaviy geodezik asboblar, jumladan GPS (Global Positioning System) va GLONASS (Global Navigation Satellite System) kabi sun'iy yo'ldosh navigatsiya tizimlari, Yer sirtida nuqtalarning o'rnini aniqlashda sferik geometriya qonunlariga tayanadi. An'anaviy Evklid geometriyasi tekislikdagi masofa va burchaklarni o'lchash uchun mos bo'lsa-da, Yerning sharsimon shaklini hisobga olgan holda uzoq masofalardagi aniq hisob-kitoblar uchun yetarli emas. Bu esa sferik uchburchak va trigonometrik uchyoqlik tushunchalarini chuqur o'rganishni talab etadi, chunki bu tushunchalar yordamida nafaqat joylashuvni aniqlash, balki kosmik apparatlarning traektoriyasini hisoblash, dengiz va havo navigatsiyasida optimal yo'nalishlarni belgilash hamda seysmik faollikni baholashda Yerning deformatsiyalarini aniqlash kabi murakkab muammolarni hal etish mumkin [5]. Hozirda bu yo'nalishda, xususan, O'zbekiston sharoitida, amaliy ilovalarni rivojlantirishda, masalan, irrigatsiya tizimlarini loyihalashda yoki urbanizatsiya jarayonlarida aniq geodezik ma'lumotlarni integratsiya qilishda qator metodologik va texnologik bo'shliqlar mavjud bo'lib, ular hal etilmaganligicha qolmoqda. Mavzuning o'rganilganlik daraj ...