KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda uchuvchisiz uchish apparatlari (dronlar) bozorining hajmi 2023-yilda 45 million AQSh dollarini tashkil etib, 2029-yilga qadar 180 million AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, yillik o'rtacha o'sish sur'ati (CAGR) 24.8% ni tashkil qiladi [1]. Bu o'sish nafaqat qishloq xo'jaligi va logistika, balki xavfsizlik, geodeziya va videokuzatuv kabi sohalarda ham dronlardan foydalanishning kengayishi bilan izohlanadi [2]. Misol uchun, O'zbekiston Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda 5000 gektardan ortiq ekin maydonlari dronlar yordamida monitoring qilingan va zararkunandalarga qarshi ishlov berilgan, bu an'anaviy usullarga nisbatan vaqt va resurslarni 30% ga tejash imkonini bergan [3]. Shu bilan birga, global miqyosda dronlar bozori 2022-yilda 30.6 milliard dollardan 2030-yilga kelib 263.3 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, bu esa ushbu texnologiyaning sanoat va iqtisodiyot uchun muhimligini yaqqol ko'rsatadi [4]. Mazkur dinamik o'sish dron operatorlarining ish samaradorligi, xavfsizligi va qulayligini ta'minlash masalasini kun tartibiga olib chiqmoqda. Dronlarni boshqarishning murakkabligi, ayniqsa yuqori aniqlik talab qilinadigan operatsiyalarda (masalan, aniq purkash, geodeziya o'lchovlari yoki havo monitoringi), inson omilining ahamiyatini oshiradi. Hozirda mavjud boshqaruv pultlari ko'pincha universal tarzda ishlab chiqilgan bo'lib, har bir foydalanuvchining individual ehtiyojlari va operatsion sharoitlarini to'liq hisobga olmaydi. Bu esa kognitiv yukning oshishiga, xatolarning ko'payishiga va foydalanuvchi charchoqlarining ortishiga olib kelishi mumkin [5]. Shu bois, dron boshqaruv pultlarining ergonomikasini optimallashtirish dolzarb muammo bo'lib, bu sohadagi tadqiqotlar inson-mashina o'zaro ta'siri samaradorligini oshirish, operatorlarning xavfsizligini ta'minlash va operatsion xarajatlarni kamaytirishda muhim rol o'ynaydi. Dron boshqaruv pultlari ergonomikasi sohasida xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, D.J. Caldwell va P.M. Fitts (1954) tomonidan Fitts qonunining rivojlantirilishi inson-kompyuter o'zaro ta'sirining asosiy prinsiplarini shakllantirishga yordam berdi, bu esa boshqaruv pultlaridagi tugmalar joylashuvi va ulardan foydalanish qulayligini baholashda asos bo'lib xizmat qiladi [6]. J. Rasmussen (1983) "skill-rule-knowledge" (SRK) modelini taklif qildi, bu model insonning ...