KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda soliq tushumlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 24.5% ga yetdi [1], bu ko'rsatkich 2020-yildagi 22.8% ga nisbatan 1.7 foiz punktga oshganini ko'rsatadi [2]. Davlat budjetining umumiy daromadlarida soliqlar ulushi esa 2023-yilda 85% dan ortiqni tashkil etib, budjet barqarorligining asosiy manbai bo'lib qolmoqda [3]. Mahalliy budjetlarning daromad qismi esa 2023-yilda jami soliq tushumlarining 35% ga yaqinini tashkil qilib, mintaqaviy rivojlanishni moliyalashtirishda muhim rol o'ynadi [4]. Shu bilan birga, soliq qarzdorligi umumiy soliq tushumlarining taxminan 3-5% ini tashkil etib, yillik 700 milliard so'mdan ortiq mablag'ning budjetga o'z vaqtida kelib tushmasligiga sabab bo'lmoqda [5]. Mazkur raqamlar soliq tizimining mamlakat iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishidagi fundamental ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotining o'zgaruvchan sharoitida, jumladan, raqamli iqtisodiyotning kengayishi va globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sharoitida soliq siyosatini samarali boshqarish har qanday davlat uchun strategik ahamiyatga ega. Ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda fiskal barqarorlikni ta'minlash, ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish uchun soliqlar va majburiy to'lovlarning roli beqiyosdir. Shu bilan birga, soliq ma'muriyatchiligidagi risklarni minimallashtirish, soliq bazasini kengaytirish va mahalliy budjetlarning mustaqilligini oshirishga qaratilgan qator muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Jumladan, soliq yuki taqsimotidagi adolatsizliklar, soliqqa tortishdan qochish holatlari va soliq ma'muriyatchiligining raqamlashtirish darajasi bilan bog'liq masalalar dolzarb bo'lib qolmoqda [6]. Soliqlar va majburiy to'lovlar tizimining nazariy-metodologik asoslari va amaliy jihatlari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida soliqqa tortishning to'rt asosiy prinsipini (adolat, aniqlik, qulaylik va tejamkorlik) ilgari surgan [7]. Jon Meynard Keyns (1936) "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida fiskal siyosatning iqtisodiy tanazzul davrida iqtisodiyotni rag'batlantirishdagi rolini tahlil qilgan [8]. Richard Musgrave (1959) "Moliya nazariyasi" kitobida soliqlar funksiyalarini (resurslarni taqsimlash, barqarorlash ...