KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha sud statistikasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar soni 2022-yilga nisbatan 12.3% ga oshgan [1]. Bu raqamlar bolalar jinoyatchiligining jiddiy muammo ekanligini, shuningdek, huquqni muhofaza qiluvchi organlar oldiga voyaga yetmagan gumonlanuvchilarning huquqiy maqomi va ularning protsessual kafolatlarini mustahkamlash bo‘yicha dolzarb vazifalarni qo‘yayotganligini ko‘rsatadi. Xalqaro tajribada ham voyaga yetmaganlar adliyasi masalalari doimiy diqqat markazida bo‘lib kelgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) hisobotiga ko‘ra, dunyo miqyosida jinoyatga jalb qilingan voyaga yetmaganlar soni so‘nggi besh yilda o‘rtacha 8-10% ga oshgan [2]. Bu statistika voyaga yetmagan gumonlanuvchilarga nisbatan qo‘llaniladigan protsessual choralar samaradorligini doimiy ravishda tahlil qilish va takomillashtirish zaruratini taqozo etadi. Mazkur kurs ishi aynan shu global va mahalliy chaqiriqlarga javob berishga qaratilgan bo‘lib, mavjud muammolarni har tomonlama o‘rganish orqali amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni maqsad qilgan. Ushbu mavzu bugungi kunda o‘zining dolzarbligini bir necha sabablarga ko‘ra saqlab qolmoqda. Birinchidan, voyaga yetmagan shaxsning kognitiv va psixologik rivojlanish xususiyatlari uning kattalar bilan bir xil darajada o‘z huquqlarini anglay olmasligi va protsessual harakatlarda mustaqil ishtirok eta olmasligini bildiradi. Shuning uchun ularga nisbatan alohida yondashuv va maxsus kafolatlar tizimi zarur. Ikkinchidan, zamonaviy jinoyatchilik shakllarining o‘zgarishi, xususan, kibercyberjinoyatlar va voyaga yetmaganlarni giyohvandlikka jalb qilish holatlarining ko‘payishi [3], mavjud protsessual normalarning yangi sharoitlarga moslashishini talab etadi. Uchinchidan, O‘zbekiston Respublikasining bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro majburiyatlari, jumladan, BMTning Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi va Pekin qoidalarini [4] milliy qonunchilikka to‘liq integratsiya qilish jarayoni ham mazkur tadqiqotning ahamiyatini oshiradi. Hozirda voyaga yetmagan gumonlanuvchilarni tergov qilish va sud jarayonlarida ularning huquqlarini to‘liq himoya qilishda bir qator tizimli muammolar, jumladan, psixolog-pedagoglarning yetarli darajada jalb etilmasligi, restorativ adliya tamoyillarini keng q ...