KURS ISHI

KIRISH Jinoyat protsessual huquqi sohasida voyaga yetmagan shaxslarning huquqiy maqomi va ularning protsessual kafolatlarini ta’minlashga oid masalalar global miqyosda ham, O‘zbekiston kontekstida ham jiddiy e’tiborni talab etuvchi dolzarb mavzulardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual kodeksida voyaga yetmaganlarga nisbatan maxsus tartib-qoidalar belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda bu normalarning samarali tatbiq etilishi va xalqaro standartlarga mos ravishda yanada takomillashtirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar umumiy jinoyatchilikning 3.8% ni tashkil etgan, bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 0.2% ga o‘sganligi kuzatilgan [1]. Har yili 1000 dan ortiq voyaga yetmagan shaxs jinoyat ishlari bo‘yicha gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi sifatida protsessga jalb etilmoqda [2]. BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha idorasi (UNODC) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida har yili millionlab voyaga yetmaganlar jinoiy adliya tizimiga tushib qoladi va ularning huquqlarini himoya qilish, qayta integratsiyasini ta’minlash global muammo hisoblanadi [3]. Ushbu raqamlar voyaga yetmagan gumon qilinuvchilarning huquqiy himoyasini kuchaytirish zarurligini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu mavzu hozirgi kunda shunchalik ahamiyatliki, chunki voyaga yetmagan shaxsning psixologik-fiziologik rivojlanish darajasi uning jinoiy xatti-harakatining motivlarini, protsessual huquqlarini anglash qobiliyatini va protsessual ishtirokining samaradorligini bevosita belgilaydi. Ularga nisbatan qo‘llaniladigan har qanday protsessual choralarning xalqaro huquq normalari, xususan, Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya tamoyillariga ("bolaning eng yaxshi manfaatlari" tamoyili) to‘liq mos kelishi ta’minlanishi lozim [4]. O‘zbekistonda jinoyat protsessida voyaga yetmagan gumon qilinuvchilarni himoya qilish mexanizmlari mavjud bo‘lsa-da, ularning samaradorligini oshirish, zamonaviy restorativ adliya va divergentsiya tamoyillarini joriy etish orqali voyaga yetmaganlarning qayta ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish zarurati dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Jumladan, "pedagogik ko‘mak" va "protsessual imtiyozlar" kabi tushunchalarning amaliyotda yetarli darajada qo‘llanmasligi, habeas corpus printsipini voyaga yetmaganlarga nisbatan tatbiq etishdagi ayrim bo‘shliqlar hamda ...