KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-yilda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar umumiy jinoyatchilikning 4.2% ini tashkil etdi, bu 2022-yilga nisbatan 0.8% punktga o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Xususan, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar ulushi voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan qilmishlarning 18.5% iga yetdi, bu esa bu toifadagi jinoyatlarning tobora jiddiylashib borayotganidan dalolat beradi [2]. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar fondi (UNICEF) ma'lumotlariga ko'ra, dunyo miqyosida har yili 10 milliondan ortiq bola jinoiy javobgarlikka tortilish jarayonlariga jalb qilinadi, bu ularning kelajakdagi hayotiga jiddiy salbiy ta'sir ko'rsatadi [3]. Ushbu raqamlar voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo uchun dolzarb muammo ekanligini, shuningdek, unga qarshi kurashish va oldini olish mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyatini yaqqol ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda voyaga yetmaganlarni jinoiy javobgarlikka tortish va ularga jazo tayinlash masalasi nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy, psixologik va pedagogik jihatdan ham chuqur tahlilni talab etadi. Mavjud tizimning samaradorligini oshirish, xususan, voyaga yetmagan jinoyatchilarning reabilitatsiyasi va jamiyatga qayta moslashuvini ta’minlash borasida hanuzgacha hal etilmagan ko‘plab muammolar mavjud. Jumladan, jazoning preventiv funksiyasini kuchaytirish, jazoni ijro etishda tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan choralarni qo‘llash, shuningdek, diversiya mexanizmlarining amaliyotdagi o‘rnini kengaytirish kabi yo‘nalishlarda izlanishlar olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu masalalarning dolzarbligi, ayniqsa, BMTning Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi va boshqa xalqaro huquqiy hujjatlarning talablari nuqtai nazaridan yosh avlod kelajagini ta’minlashdagi rolini oshirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni ishlab chiqishni taqozo etadi. Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi va ularni jinoiy javobgarlikka tortish masalalari jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tomonidan o‘rganilgan. Masalan, D. Farrington (1989) o‘z tadqiqotlarida voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining sabablari va risk omillarini aniqlab, ularning hayot yo‘llaridagi kriminogen traektoriyalarini bashorat qilish modellari bo‘yicha muhim nazariyalar taklif qilgan [4]. J. Braithwaite (1989) restorativ adliya konsepsiyasini ishlab chiqib, jinoiy odil sudlov tizimida jabrlanuvchi va jinoyatchi o‘r ...