KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon valyuta bozori kunlik aylanmasi o'rtacha 7,5 trillion AQSh dollariga yetdi [1], bu 2019-yildagi 6,6 trillion dollarlik ko'rsatkichga nisbatan sezilarli o'sishni anglatadi. Bu o'sish global iqtisodiyotda xalqaro valyuta va kredit munosabatlarining markaziy rolini yaqqol ko'rsatmoqda. Xususan, 2022-yilda O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 50 milliard AQSh dollaridan oshib [2], bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 65 foizini tashkil etdi, bu esa milliy iqtisodiyotning jahon bozoriga integratsiyalashuvi chuqurligini tasdiqlaydi. Tashqi savdoning o'sishi bilan birga, 2023-yil yakuni bo'yicha O'zbekistonning davlat tashqi qarzi 30 milliard AQSh dollariga yaqinlashdi [3], bu YaIMga nisbatan 34% ni tashkil etib, mamlakatning xalqaro kapital bozorlariga bog'liqligini ko'rsatadi. Ushbu raqamlar xalqaro valyuta va kredit munosabatlarining mamlakat iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishidagi fundamental ahamiyatini ta’kidlaydi, valyuta kurslarining o'zgaruvchanligi, kredit resurslarining jalb qilinishi va to'lov balansi holati iqtisodiy siyosatning eng muhim yo'nalishlaridan biriga aylanmoqda. Bugungi globallashuv davrida xalqaro valyuta va kredit munosabatlari moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish va investitsiyalarni jalb qilishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Biroq, bu sohada hali ham bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Valyuta kurslarining o'zgaruvchanligi import-eksport operatsiyalari va investitsion loyihalarning riskini oshirmoqda [4]. Bundan tashqari, xalqaro kredit resurslaridan samarali foydalanish mexanizmlari, tashqi qarzni boshqarish strategiyalari va moliyaviy inqirozlarning oldini olish choralarini takomillashtirish dolzarb vazifa bo'lib qolmoqda. O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xalqaro valyuta va kredit munosabatlarini optimallashtirish, moliyaviy globalizatsiya sharoitida raqobatbardoshlikni oshirish va barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlash strategik ustuvorlik hisoblanadi. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari sohasi iqtisodiyot nazariyasi doirasida uzoq yillardan buyon ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jumladan, Robert Mundell (1960-yillar) o'z tadqiqotlarida valyuta kurslari va foiz stavkalarining kapital harakatlariga ta'sirini tahlil qilib, optimal valyuta zonasi nazariyasini yaratgan [5]. Pol Krugman (1970-yillar) xalqaro savdo nazariya ...