KURS ISHI

KIRISH So'nggi yillarda global iqtisodiyotda noaniqlik va raqobatning kuchayishi korxonalar uchun har bir resursdan samarali foydalanishni ustuvor vazifaga aylantirmoqda. Xususan, 2023-yilda jahon bozorida oziq-ovqat va energiya resurslari narxlarining o'rtacha 8-10% ga o'sishi [1], ishlab chiqarish xarajatlarini nazorat qilishning dolzarbligini oshirdi. O'zbekiston kontekstida esa, sanoat ishlab chiqarishi hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 5.7% ga oshgan bo'lsada [2], aksariyat korxonalarda tannarxni shakllantirish va xarajatlarni boshqarish mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi mahsulot raqobatbardoshligini cheklamoqda. Mikro va kichik biznes subyektlarining umumiy korxonalar sonidagi ulushi 2023-yilda 85% dan oshganligi [3], bu sektorlarda xarajatlar hisobini samarali yo'lga qo'yishning naqadar muhimligini ko'rsatadi, chunki bu ularning barqaror rivojlanishi va kengayishi uchun hal qiluvchi omil hisoblanadi. Bugungi shiddatli raqobat muhitida korxonalarning muvaffaqiyati nafaqat yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko'rsatish, balki ishlab chiqarish xarajatlarini samarali boshqarish orqali erishilgan raqobatbardosh narxlar bilan ham belgilanadi. Ko'plab O'zbekiston korxonalarida xarajatlarni an'anaviy hisobga olish usullari ustunlik qilmoqda, bu esa mahsulot tannarxining aniq shakllanishiga va boshqaruv qarorlari qabul qilishda ma'lumotlarning yetarli bo'lmasligiga olib keladi. Ayniqsa, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish va yangi texnologiyalarni joriy etish sharoitida, xarajatlar hisobining strategik vosita sifatidagi o'rni tobora kuchayib bormoqda. Ushbu tadqiqot ushbu muammolarni hal etishga qaratilgan bo'lib, xarajatlar hisobining boshqaruv qarorlaridagi ahamiyatini chuqur tahlil qilish va ularni optimallashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruratini asoslaydi. Xarajatlar hisobi sohasi ko'plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert S. Kaplan va H. Thomas Johnson (1987) o'zlarining "Relevance Lost: The Rise and Fall of Management Accounting" asarida an'anaviy xarajatlar hisobi tizimlarining zamonaviy ishlab chiqarish sharoitlarida qanday samarasiz bo'lib qolganini ko'rsatib, Activity-Based Costing (ABC) usulini rivojlantirishga turtki bo'lganlar [4]. C.J. McNair (1988) ABC usulini ishlab chiqishda faol ishtirok etib, xarajatlarni faoliyatlarga bo ...