KURS ISHI

KIRISH Jahon mehnat bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 7,8 trillion AQSH dollarini tashkil etdi, bu esa inson resurslarining boshqaruviga oid strategiyalarni yanada takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi [1]. O'zbekistonda esa, iqtisodiyotning rivojlanish sur'atlari hamda korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish borasidagi intilishlar fonida, xodimlarning xulq-atvori va faoliyat motivatsiyasini ilmiy asosda o'rganish va boshqarish muhim vazifa sifatida maydonga chiqmoqda. Xususan, so'nggi yillarda O'zbekistonda yangi ish o'rinlarining yaratilishi va mehnatga jalb etilayotgan aholi sonining oshib borishi [2], shu bilan birga, samaradorlikni maksimal darajaga ko'tarishga qaratilgan tizimli yondashuvlarning yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Bu esa, korxona va tashkilotlarda xodimlarning o'z ishiga bo'lgan munosabatini, rag'batlantirish tizimining samaradorligini hamda ularning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga undovchi omillarni tahlil qilishni taqozo etadi. Faoliyat motivatsiyasining turli jihatlarini hisobga olmaslik, natijada xodimlar tomonidan qo'yilgan maqsadlarga erishishda sustkashlik, ish samaradorligining pasayishi va kadrlarning doimiy o'zgarib turishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, xulq-atvor va faoliyat motivatsiyasini ilmiy asosda tadqiq etish va amaliyotga tatbiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Xulq-atvor va faoliyat motivatsiyasi masalalari psixologiya fanining eng qadimiy va keng o'rganilgan yo'nalishlaridan biridir. Jahon psixologiyasida mazkur sohada ko'plab nazariyalar va yondashuvlar shakllangan. Jumladan, Abraham Maslow o'zining mashhur ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi bilan insonning turli xil ehtiyojlari (fiziologik, xavfsizlik, ijtimoiy, hurmat va o'zini namoyon etish) motivatsiyaning asosiy manbai ekanligini ko'rsatib berdi [3]. Frederick Herzberg ikki omilli nazariyasi orqali ishdan mamnunlikni ta'minlovchi motivatorlar (muvaffaqiyat, tan olinish, ishning o'zi) va dezmotivatorlar (tashkilot siyosati, ish sharoiti, maosh)ni ajratib ko'rsatdi [4]. Victor Vroomning kutish nazariyasi esa, xodimlar o'z mehnatlari natijasida qanday mukofot olishlari kutilmasiga qarab rag'batlanishini ta'kidlagan [5]. Albert Bandura ijtimoiy-kognitiv nazariyasi doirasida kuzatish orqali o'rganish va o'zini samaradorlikka ishonish (self-efficacy) kabi tushunchalarni ilgari surib, motivatsiyaning ijtimoiy va kognitiv omillarga bog'liqligini ko ...