KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiyotda yalpi talab (Aggregate Demand) va yalpi taklif (Aggregate Supply) o‘rtasidagi dinamik muvozanat va ularning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni tushunish iqtisodiy o‘sishni barqarorlashtirish va makroiqtisodiy siyosatlarni samarali shakllantirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yil yakunlari bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o‘sgan bo‘lsa-da [1], inflyatsiya darajasi 9.2% ni tashkil etdi [1]. Bu ko‘rsatkichlar iqtisodiy faollikning oshganini ko‘rsatsa-da, yuqori inflyatsiya yalpi talab va taklif o‘rtasidagi nomutanosiblik mavjudligidan dalolat beradi. Xususan, 2023-yilda investitsiyalar hajmi YaIMning 28.5% ini tashkil etgani [2], bu esa kelajakdagi ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish uchun muhim zamin yaratganini ko‘rsatadi. Biroq, eksport hajmi importga nisbatan 20.3% past bo‘lgani [2] tashqi savdo balansidagi defitsitni aks ettiradi, bu esa milliy valyuta kursiga bosim o‘tkazib, yalpi taklif narxlariga bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu raqamlar makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni sifat jihatdan yaxshilashda yalpi talab-taklif modelini chuqur tahlil qilish zarurligini taqozo etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki jahon iqtisodiyotida geosiyosiy keskinliklar, global ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar va energetika resurslari narxlarining o‘zgaruvchanligi sababli yuzaga kelayotgan nomuayyanliklar ko‘payib bormoqda. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun bu holat yalpi talab va taklifga ta’sir etuvchi omillarni yanada murakkablashtiradi, chunki ular importga qaramlik, xomashyo narxlarining o‘zgarishi va tashqi bozordagi talabning o‘zgarishiga nisbatan sezgirroqdir. Masalan, energiya resurslari narxining oshishi ishlab chiqarish xarajatlarini oshirib, yalpi taklifni qisqartirishi mumkin, bu esa inflyatsiya va ishsizlikning bir vaqtda o‘sishiga, ya’ni stagflyatsiya xavfini yuzaga keltiradi. Shuningdek, aholi daromadlarining o‘zgarishi va iste’mol kayfiyatining beqarorligi yalpi talab dinamikasiga bevosita ta’sir etadi. Bu sharoitlarda, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash maqsadida davlat tomonidan qo‘llaniladigan fiskal va monetar siyosatlarning yalpi talab va taklifga qanday ta’sir qilishini tushunish, ularning samaradorligini oshirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. ...