KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YAIM) real o‘sish sur’ati 6.0% ni tashkil etdi [1]. Sanoat ishlab chiqarishi hajmi esa shu davrda 6.6% ga o‘sgan bo‘lib, bu asosan yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish hisobiga erishildi [2]. So‘nggi besh yilda mamlakatda umumiy sanoat investitsiyalari hajmi qariyb 2,5 barobarga oshib, 2023-yilda 10 milliard dollardan oshdi [3]. Ushbu investitsiyalarning 70% dan ortig‘i yangi ishlab chiqarish korxonalarini qurish va mavjudlarini modernizatsiya qilishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirishda muhim omil bo‘lmoqda [4]. Masalan, 2022-yilda qiymati 100 million dollardan ortiq bo‘lgan 15 ta yirik sanoat loyihasi ishga tushirilishi natijasida 5 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratilgan va ishlab chiqarish hajmi 8% ga oshgan [5]. Ushbu tadqiqot mavzusi hozirgi kunda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va yuqori o‘sish sur’atlarini saqlab qolish kontekstida alohida ahamiyat kasb etadi. Global iqtisodiyotda raqobatning kuchayishi sharoitida mamlakatning eksport salohiyatini oshirish, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va aholi bandligini ta’minlash dolzarb vazifalardan sanaladi [6]. Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish, ayniqsa, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, texnologik yangilanishni tezlashtirish va investitsion jozibadorlikni oshirish uchun hal qiluvchi rol o‘ynaydi [7]. Shu bilan birga, bunday loyihalarning samaradorligini baholash, investitsion risklarni boshqarish va moliyaviy asoslash mexanizmlarini takomillashtirish kabi muammolar hanuzgacha to‘liq hal etilmagan bo‘lib, bu tadqiqotga ehtiyojni oshiradi [8]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda keng. Robert Solow (1956) o‘zining neo-klassik o‘sish nazariyasida texnologik taraqqiyotni tashqi (ekzogen) omil sifatida ko‘rsatib, ishlab chiqarish quvvatlarining kengayishi iqtisodiy o‘sishga ta’sirini tahlil qilgan [9]. Paul Romer (1986, 1990) esa endogen o‘sish nazariyasini ishlab chiqib, innovatsiyalar, inson kapitali va bilimlarni iqtisodiy o‘sishning ichki (endogen) omillari sifatida asoslab berdi, bu esa yangi ishlab chiqarish quvvatlarini texnologik jihatdan takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi [10]. Michael Porter (1990) raqobat afzallig ...